آیین اخلاق در قرآن صفحه 626

بکشند تا به دوزخ اندازند.» «1».

سومین فرد: «مردی است که خداوند بر او گشایش داده و از هر نوع مال و ثروت را بر او ارزانی داشته است، پس او را بیاورند، نعمت الهی را به خاطر او آورند، او بشناسد، گویند: چه کردی با این نعمت؟ گوید: هیچ راهی را که تو دوست داشتی، فروگذار نکردم، مگر این‌که در آن راه انفاق کردم، گویند: دروغ می‌گویی، بلکه تو آن کار را کردی تا بگویند بخشنده‌ای، و مردم گفتند! سپس دستور دهند او را به رو بکشند و بعد به دوزخ افکنند.» «2»، «اینان نخستین کسانی هستند که در آتش دوزخ بسوزند.» «3».

بدیهی است که مردم در این نیّت‌های خراب چیزی را با خدای سبحان در پرستش شریک دانسته‌اند. رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم این صفت ناپسند را به پرستش بت‌ها تشبیه کرده است و آن را «شرک اصغر» «4» نامیده است.

علمای اخلاق به خصوص محاسبی و غزّالی چندین فصل مهم را به بحث منابع این فساد قلبی و اشکال آن و داروهای معالج آن اختصاص داده‌اند. و چون هدف اصلی ما استنباط مبادی عمومی موجود در قرآن است، از این‌رو خواننده را به این دو مؤلّفه، نسبت به تمام مسائل تفصیلی ارجاع می‌دهیم.

ه- اخلاص نیّت با انگیزه‌های مختلط

__________________________________________________
(1)- ر ک: تفسیر قرطبی: 1/ 18؛ سنن نسائی (گزیده): 6/ 23، حدیث 3137؛ صحیح مسلم: 3/ 1513، حدیث 1905؛ سنن کبرا:

3/ 17، حدیث 4345؛ جامع العلوم و الحکم: 1/ 15؛ التّرغیب و التّرهیب: 1/ 28، حدیث 28 و 177؛ نیل الأوطار: 8/ 34.

(2)- ر ک: صحیح مسلم: 3/ 1513، حدیث 1905؛ منیة المرید: ص 134؛ تفسیر قرطبی: 1/ 18؛ سنن نسائی (گزیده): 6/ 23، حدیث 3137؛ سنن کبرا: 3/ 17، حدیث 4345، و 5/ 30، حدیث 8083، و 6/ 477، حدیث 11559؛ مسند احمد: 2/ 321، حدیث 8260؛ بحار الأنوار: 67/ 249؛ التّرغیب و التّرهیب: 1/ 29؛ نیل الأوطار: 8/ 34.
(3)- ر ک: منابع قبلی، و صحیح ابن حبان: 2/ 137؛ المستدرک علی الصّحیحین: 1/ 579، حدیث 1527؛ موارد الظّمآن:

1/ 619؛ التّخویف من النّار: 1/ 205؛ سنن نسائی (گزیده): 4/ 591؛ بحار الأنوار: 69/ 305.

(4)- ر ک: مسند احمد: 5/ 428- 429 از حدیث محمود بن لبید بن عقبة بن رافع اوسی اشهلی (مترجم عربی). ر ک: زبدة البیان، ص 136؛ الثّمر الدّانی: ص 678؛ مستدرک الوسائل: 1/ 107؛ حاشیه ردّ المختار: 6/ 747؛ عوالی اللئالی: 2/ 74؛ سبل السّلام: 4/ 185؛ بحار الأنوار: 69/ 266؛ عدّة الداعی: ص 214؛ منیة المرید: ص 317.