آیین اخلاق در قرآن صفحه 627

بنابراین؛ نیّت را به تبع آنکه اطاعت انسان از خدا به خاطر ذات مقدّس او باشد، یا سود و منفعت شخصی مشروع و یا غیر مشروع هدف باشد، به نیّت حسنه، یا معمولی و یا سیّئه، توصیف می‌شود.

این تشریع و قانون‌گذاری با این فرض است که اراده به وسیله یک مبدأ واحد حکم کند که آن مبدأ ممکن است درست باشد و یا نادرست، ولی نمی‌توانیم امکان نظری این یگانگی و فرد بودن مبدأ را انکار کنیم ولی کمترین چیزی که برای ما گفتنش امکان دارد، این است که آن بسیار نادر است.

بیشترین حالات وارده همان حالتی است که عوامل و اسباب فراوانی برای تصمیم‌گیری ما درگیرند، بنابراین؛ به پیروی از اصول قرآنی، ارزش اخلاقی برای یک تصمیم معیّنی که مجموعه‌ای از انگیزه‌ها در آن دخالت دارند، چه می‌تواند باشد؟

باید نخست نصوصی را که قبلا ذکر کردیم «1»، به یاد آوریم، و آنچه را که قرآن مجید نه تنها آنها را نمی‌ستاید، بلکه با شدّت از ما می‌خواهد که دلی خالص از تأثیر دنیا و هواهای مخصوص دنیوی داشته باشیم؛ دلی که از خدای عزّ و جلّ برای اعمال خویش تنها او را بخواهد، و این مجموع شرایطی است که صفت «خضوع خالص» با آن متّحد و متّفق است، و همان چیزی است که خدای تعالی در آن باره فرموده است، وجود انسان روی زمین برای هیچ‌چیز نیست، مگر برای همان چیز «2».

به راستی شخص برای یافتن مدلول واقعی این اقوال مردّد می‌ماند، زیرا این اقوال به ما می‌گویند: چه‌بسا هدف در نهایت بت‌پرستی احمقانه‌ای است که پاره‌ای از مخلوقات را داخل در هدف بندگی در عمل عبادی نمایند و آن چیزی است که به‌طور قطع به دنبال نزدیکی این انحراف دقیق ارادی پیش نمی‌آید، که در اختلاط انگیزه‌های اطاعت خدا تجسّم پیدا کند!

و ما از این پرسش جواب می‌دهیم که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم باوجود این‌که نخستین مفسّر قرآن بود، از نصوص یاد شده به‌طور مشخّص به معنای کامل و شامل چنین فهمیده است و نیز شرایطی که

__________________________________________________
(1)- ر ک به صفحات قبل (2 ب).
(2)- اشاره به (ذاریات/ 56) دارد: «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ.»: من جنّ و انس را نیافریدم، جز برای این‌که عبادتم کنند.