آیین اخلاق در قرآن صفحه 628

نزول برخی از این آیات در آن شرایط اتّفاق افتاده، دلالت بر این دارد که در مرحله اوّل اهتمام به این اختلاط از انگیزه‌ها بیشتر از هر چیز دیگر بوده است. و این همان حالتی است که بدان مناسبت آخرین آیه از سوره کهف نازل شده است. و اینک داستان: «ابن ابی حاتم و ابن ابی الدّنیا در کتاب «الإخلاص» از قول طاووس یمانی نقل کرده‌اند، می‌گوید: مردی گفت: یا رسول اللّه! من به قصد ذات مقدّس خدا می‌ایستم و دوست دارم که او موضع مرا ببیند.» «1». پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم پاسخی به او نداد تا این آیه نازل شد: «فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً وَ لا یُشْرِکْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً.» «2».

بنابراین؛ اگر ما تفسیر قرآن را به سخنان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم واگذاریم، بسیاری از این فرموده‌ها را در هر مورد خواهیم یافت. بخاری و مسلم روایتی با این عبارت از ابو موسی اشعری نقل کرده‌اند که: «مردی بیابانی خدمت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آمد، عرض کرد: یا رسول اللّه مردی برای استفاده از غنیمت جنگی می‌جنگد، و مردی پیکار می‌کند تا آوازه پیدا کند و مردی مبارزه می‌کند تا جایگاه خودش را پیدا کند، کدام یک در راه خدا جنگیده است؟ پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود: «هرکه برای اعلای کلمة اللّه بجنگد، او در راه خدا جنگیده است.»، و در روایتی: «هرکه بجنگد تا کلمة اللّه بالاترین باشد، او در راه خدا جنگیده است.» «3».

محاسبی می‌گوید: «بیشتر دانشمندان معتقدند که این حدیث شدیدترین حدیث است، چون جز کسی را که عملش را برای اعلای کلمة اللّه خالص کرده، و اراده دیگری را ضمیمه آن

__________________________________________________
(1)- حدیث مرسل است، حاکم در مستدرک به‌طور موصول نقل کرده است: 2/ 122، حدیث 2527 و: 4/ 366، حدیث 7939؛ سیوطی، لباب النّقول فی اسباب النّزول: ص 146؛ جامع العلوم و الحکم: 1/ 17؛ الجهاد ابن مبارک: 1/ 34، حدیث 12؛ شعب الایمان: 5/ 34، حدیث 6854؛ التّرغیب و التّرهیب: 1/ 31، حدیث 32 و 2/ 195، حدیث 2078؛ تفسیر طبری:

16/ 40؛ تفسیر ابن کثیر: 3/ 109.

(2)- کهف (18)، آیه/ 110: بنابراین هرکس امید لقای پروردگارش را دارد، باید عمل صالح انجام دهد و نباید کسی را در عبادت پروردگارش شریک سازد.
(3)- ر ک: صحیح بخاری: 1/ 58، حدیث 123 و: 3/ 1034، حدیث 2655؛ جامع المدارک: 5/ 410؛ صحیح مسلم: 3/ 1512، حدیث 1904؛ المستدرک علی الصّحیحین: 2/ 119، حدیث 2520؛ صحیح ابن حبّان: 10/ 493، حدیث 4636؛ سنن ترمذی: 4/ 179، حدیث 1646؛ جواهر الکلام: 21/ 384؛ سنن کبرای بیقهی: 9/ 167؛ سنن ابی داود: 3/ 14. حدیث 2516؛ مسند احمد: 4/ 392؛ وسائل الشّیعه: باب 3، حدیث 8.