آیین اخلاق در قرآن صفحه 63

و خالصانه آن را در اختیار می‌گذارد. علاوه بر این‌ها، طبیعت استدلال‌های قرآنی و راه و روش دلیلی را که به کار می‌برد، هر دو به‌گونه‌ای آزموده هستند که بزرگترین فلاسفه با دقّت و بالاترین دانشمندان منطق با قاطعیّت مطرح می‌کنند، و درعین‌حال بیشترین مطالب مطابق با واقع را پاسخگوست، به‌گونه‌ای که مترقّی‌ترین و رقیق‌ترین ذوق‌های شعری ایجاب می‌کند و نیز کمترین و ساده‌ترین شعور آدمی می‌طلبد.

بنابراین، کافی نیست که بگوییم قرآن مخالف فلسفه حقیقی و زاییده اندیشه پخته و شیفته یقین نیست، و هم‌چنین کفایت نمی‌کند که بگوییم قرآن موافق فلسفه است و آن را تأیید می‌کند، و بحث‌های منصفانه آن را می‌پسندد؛ بلکه سزاوار آن است که بر همه این‌ها این مطلب را نیز بیفزاییم که قرآن کریم به وسیله مادّه و سرمایه زیادی که دارد، در موضوعات و استدلال‌ها فلسفه را یاری می‌رساند.

تردیدی نیست که قرآن این حقایق اساسی را یکجا و به صورت نظام واحدی به ما عرضه نمی‌کند؛ پس رواست که ما از یکدیگر بپرسیم: اگر چنین است، پس نظام قرآنی به‌طور کامل وجود ندارد! و آیا در این کتاب (قرآن کریم) تمام عناصر ضروری و کافی برای ساختن آن نظام وجود دارد؟

حقیقت مطلب این است که هیچ‌گونه اختلاف‌نظری در این مورد وجود ندارد که قرآن کریم مشتمل بر تمام عناصر اساسی و بنیادی فلسفه دینی، یعنی: اصل انسان، سرانجام او، اصل جهان هستی، و سرانجام آن و علل فاعلی و غایی و هم‌چنین اندیشه‌های مربوط به روان آدمی و خدا و نظایر این‌هاست. و به راستی که برای بررسی چنین موضوعی، شایسته است کار مستقلّی را به‌طور ویژه انجام داد.

امّا این‌که قرآن مجید درعین‌حال از اصول اخلاق نظری سخن گفته است، این همان نخستین پرسشی است که در این کار تحقیقی خود مطرح کرده و چیزی است که بیشترین مقدار از تلاش و کوشش‌مان را بدان اختصاص داده‌ایم.

به راستی، ما معتقدیم و این توان را داریم که از هم‌اکنون اعلان کنیم، پاسخی روشن و جوابی کامل برای این پرسش در اختیار داریم.

قرآن کریم در واقع به این مقدار بسنده نمی‌کند که قاعده‌ای برای رفتار و سلوک مقرّر نماید