آیین اخلاق در قرآن صفحه 634

که ما ترازو را بگذاریم و بعد ببینیم کدام کفّه سنگین می‌شود.

مثال برای اساس گفته این دانشمند علم اخلاق: فردی از مردم از شما درخواستی می‌کند با این فرض که وی به دو دلیل استحقاق برآوردن آن نیاز را دارد: گرفتار تنگدستی شده است و رابطه خویشاوندی او را با شما ارتباط داده است، و شما نیاز او را برآورده می‌کنید.

برای این‌که ارزش عمل خودت را بسنجی، چیزی پیش‌روی خود نداری، جز این‌که به تجربه‌ای مراجعه کنی که برای خودت پیش آمده است. پس اگر روی این مطلب پافشاری کنی که وقتی یک بیگانه با همین حالت تنگدستی و یا یکی از خویشاوندان ثروتمندت مراجعه می‌کرد و همین درخواست را از تو داشت، تو همین جنبش و همین علاقه را احساس می‌کردی، پس در این شرایط حکم می‌کنیم که هرکدام از انگیزه‌ها اگر تنها هم بودند، سیطره همسانی نسبت به تو داشتند و اکنون باهم جمع شده‌اند و تو اقدام بر عمل کرده‌ای، و انگیزه دوم همراه و رفیق انگیزه اوّل شده است «1».

و در حالت عکس نیز جریان از همین قرار است، موقعی که بیگانه تهی‌دست و خویشاوند توانگر از احسان تو برخوردار نمی‌گردند، چون اسباب و عوامل به تنهایی در درجه مساوی و یکسان کارآیی ندارند.

امّا به‌طور مثال، وقتی که می‌دانی- جدای از هر لحاظی دیگر- تصوّر بدبختی دیگری برای هدف احسان تو کفایت می‌کند و رابطه خویشاوندی هیچ تأثیری جز سرعت عمل تو را ندارد، بدون این‌که تأثیری در احسان تو و انگیزشی داشته باشد، در این حال بین دو طرف نیّت تو را باید جدا کرد؛ آن طرف اصلی و نیرومند و برتر و طرف دیگر کمکی و تابع آن.

بدیهی است که در حالت‌های تساوی بین وظیفه و منفعت شخصی باید به عمل نگاه کند که آن باطل است و خیر و شرّ یکدیگر را محو و نابود می‌سازند، ولی اگر انگیزه اخلاقی رجحان داشت، اجر و پاداش دارد، ولی به اندازه ما زاد جهت رجحان نسبت به انگیزه هوای نفس.