آیین اخلاق در قرآن صفحه 635

و برعکس؛ اگر انگیزه هوا و هوس از انگیزه انجام وظیفه قوی‌تر است، چنین عملی سزاوار کیفر است، ولی کمتر از آن موردی که به علّت انگیزه پلیدی انجام گرفته باشد.

توضیح این‌که، همان‌طوری که کمترین مقدار از غذا و یا دارو، ناگزیر اثر خوب و یا بد روی بدن‌های ما دارند، همین‌طور کمترین میل ارادی و کمترین ارتباط آن با خیر و یا شرّ روی نفوس ما به مقدار مساوی از نور یا تاریکی را از نزدیکی و یا دوری از خدا می‌افزاید.

در احتمال ضعیفی به‌طور برابر شرّ زیاد استحقاق نابودی کامل خیر اندک را دارد و یا شرّ اندک باعث محو کامل خیر زیاد می‌گردد، زیرا اگر چنین اتّفاقی بیفتد، هر آینه شریعت ما را در تنگنای دشواری قرار داده و ما را از هر آرزویی محروم داشته است و هرگز نفس انسانی نمی‌تواند جز در شرایط نادری از این انگیزه‌های مختلط نجات یابد «1».

ولی به این نظریّه اعتماد دارم که امکان دارد از یک دلیل مثبتی از قرآن کریم کمک بگیریم، در وقتی که حاجیان سرگرم زندگی مادّی خویش در خلال سفر حجّ خود هستند (به‌طور مثال:

سرگرم تجارتند)، در کنار اشتغال به وظایف معنوی و تکالیف روحیشان، و آن، این فرموده خداست: «لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّکُمْ.» «2»، ولی به این شرط که وظایف روحی محرّک اوّل باشد. «3»

امّا درباره آنچه که مربوط به نصوصی است که ما در گذشته با آن آشنا شدیم و آنچه بر بطلان هر نوع شرکت در انگیزه‌ها حاکم است، پس همان‌طوری که غزّالی ذکر کرده است، باید آن را محدود به حالتی کنیم که در آنها این انگیزه‌ها برابر باشند، همان‌طوری که واژه «شرک» طبق

__________________________________________________
(1)- این شرایط نادر، همان حالت اخلاص کامل برای ذات مقدّس خدا و همان تجرّد مطلق از هر انگیزه دنیوی است، غزّالی در «احیاء علوم الدّین: 4/ 368»، می‌گوید: «انسان وابسته به کامیابی‌ها و فرورفته در شهوات خویش است، پس چون کاری از کارها و عبادتی از عباداتش، از بهره‌ها و هدف‌های دنیوی جدا گردد ... تا آنجا که گفته‌اند: هرکه از تمام عمرش یک لحظه برای خاطر خدا سالم باشد، نجات یافته است، و آن به دلیل عزّت اخلاص است.». (مترجم عربی).
(2)- بقره (2) آیه 198: گناهی بر شما نیست که از فضل پروردگارتان (و منافع اقتصادی در ایّام حج) برخوردار شوید.
(3)- دراین‌باره آیه‌های 27 و 28 سوره حج را نیز ذکر کردیم: «وَ أَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجالًا وَ عَلی کُلِّ ضامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ لِیَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ.»- و مردم را دعوت عمومی به حج کن، تا پیاده و سواره بر مرکب‌های لاغر از هر راه دوری به سوی تو بیایند. تا منافع خویش را به چشم خود ببینند و نام خدا را در ایّام معیّنی ... ببرند. و اگر ملاحظه کنیم، می‌بینیم جنبه مادّی در سبک گفتار آیه بر جنبه روحی آن مقدّم است. (مترجم عربی).