آیین اخلاق در قرآن صفحه 636

معمول بر آن دلالت دارد «1».

غزّالی علی‌رغم طبع عقلی و نقلی این کتاب و آنچه که برای ما در وقت تجرید، با نشانه‌های صحیح و پاکیزه روشن می‌گردد، مدّعی نیست که به وسیله طرحی که داده، راه حلّ عملی نهایی را برای این مشکل و مقیاس درستی که امکان دهد تا با اطمینان خودمان درباره خود حکم کنیم، پیدا کرده است، بلکه وی برعکس، ما را از خطر بزرگی برحذر می‌دارد که مبادا به احکام خاصّ خودمان اعتماد کنیم که این یا آن عنصر را در بین مجموعه انگیزه‌ها بر قصد و نیّت خودمان غالب می‌شمرد.

سپس می‌گوید: «آری، انسان در این مورد مواجه با خطر بزرگی است، زیراکه وی گمان می‌برد انگیزه قوی‌تر او نیّت تقرّب به خداست و بیشترین هدفش همان بهره روحی است، درحالی‌که آن مقصدی است در نهایت خفا، بنابراین هیچ اجری بدون اخلاص فراهم نمی‌آید و اخلاص را نیز، هرچه در احتیاط خود مبالغه کند، باز هم کمتر برای یک بنده یقین بر آن حاصل می‌گردد.» «2».

این حالت تردید در قبل از محاسبی گذشت، ولی به صورتی با نقل نظریّه دکارت دلیل عقلی آن را خاطرنشان کردیم. بنابراین؛ وی با اعتقاد بر این‌که چنین چیزی ممکن نیست، بلکه از چیزهایی است که ضرورت اخلاقی آن را فرض می‌نماید؛ هیچ عملی را من آغاز نمی‌کنم، مگر با یقین به این‌که نیّتم تنها برای خداست و بس. جز این‌که وی معتقد بود که در پایان بعضی از اوقات گاهی فرصتی برای فراموشکاری و یا غفلت از اموری پیش می‌آید که باعث می‌شود تا بیمناک باشیم از این‌که انگیزه‌های دیگری ناخودآگاه به دل‌های ما راه پیدا می‌کند «3»، مانند خرسندی و شادمانی از این‌که مردم از اعمال ما باخبر شوند و یا توجّه قلبی به چیزی از این قبیل از اموری که توجّهی نداشته است. وانگهی همچنان بیمناکیم تا از عمل فارغ شویم، سپس از

__________________________________________________
(1)- ر ک: احیاء علوم الدّین: 4/ 368 و 374.
(2)- همان.
(3)- باوجود این، محاسبی در مسئله معرفت سرسختی نشان نمی‌دهد، در صورتی که برای هر عملی نیّت جدیدی را لازم و واجب دانسته و تأکید بر اخلاص دارد. بنابراین؛ علی‌رغم این‌که ترجیح می‌دهد که چنین بودن کفایت می‌کند، تأکید دارد که شخص باور دارد که در نیّت کلّی خدا را جز به خاطر خدا اطاعت نمی‌کند و اگر احساس سیطره فکر دیگری کرد، باید با تجدید نیّت این که عملش فقط برای خداست، آن را از خود دور کند (محاسبی، الرّعایه، ص 200).