آیین اخلاق در قرآن صفحه 638

و هم‌چنین کافی نیست که برای یک عمل، حقیقت ماهوی دوگانه‌ای وجود داشته باشد، به این معنی که هم از روی شعور و ادراک باشد و هم از روی اراده تا وجود آن به عنوان یک عمل اخلاقی ثبت شود، و این وجود با این فرض که به عنوان یک عامل کاملا جدیدی وارد قلب گردد.

بنابراین؛ وقتی که شخص در برابر یک تکلیف عملی قرار می‌گیرد، چون عمل مطلوب باید در ارتباط با قانون لحاظ شود، و از آن جهت که با قاعده‌ای مطابقت دارد، باید تفکّر مربوط به این تکلیف وارد دایره قلب شود و جزئی از هدف قلبی باشد. و هر نوع تصوّری جز به این ترتیب، یعنی:

تصوّر آن از جنبه عادی و در تعریف مادّیش بدان معنی است که عمل بیرون از محدوده اخلاقیّت می‌ماند و آن یک پدیده دنیوی است.

این نگرش عقلی به طبیعت اخلاقی برای عمل تنها از آن جهت ضروری نیست که آن را به طور کلّی به صفت اخلاقی اختصاص می‌دهد، بلکه این صفات اخلاقی باعث می‌شود که آن را به روش دقیقی انجام دهیم که غالبا وظایف خودمان را با آن روش می‌توانیم انجام دهیم.

بی‌تردید، اخلاق اسلامی تا آنجا پیش نمی‌رود که از مفاهیم اخلاقی ما تنها یک معیار فراهم کند، ما را در ذات خود از مطابقت با قانون موضوعی معاف بدارد، ولی از سویی ما می‌بینیم که نیّت حسنه ممکن است، در حالت جهل غیر قابل دفع برای ما امکان‌پذیر نباشد.

و از سوی دیگر موقعی که مطابق بودن واقعیّت با مفهوم ذاتی ما در تعارض باشد، به این معنا که ما عملی را انجام می‌دهیم، به اشتباه معتقد باشیم که مشروع نیست، این نیّت بد برای تنزّل دادن رفتار ما کافی است، درحالی‌که آن عمل، در واقع کاملا درست و مطابق به صواب است. علاوه بر این‌ها اجماعی است و ما نیاز به گفت‌وگوی بیشتری برای اثبات برتری نیّت نسبت به عمل نداریم. ولی این موضوع را چنین می‌یابیم که شرط اوّل برای عملی اخلاقی وجود اراده‌ای است که با علاقه به قانون کار را آغاز می‌کند و با همین صفت و تعریف عمل را به انجام می‌رساند.

ولی اگر این ادراک و احساس شرط لازم باشد، شرط کافی برای افزونی نیّت حسنه از جنبه اخلاقی نیست، زیراکه در اینجا یک چیزی فوق اختیار اخلاقی برای موضوع مباشر، یعنی عمل وجود دارد، که عبارت است از گزینش هدف نهایی، یعنی غایت و در این گزینش نیّت اخلاقی در بالاترین مفاهیمش تجسّم می‌یابد.