آیین اخلاق در قرآن صفحه 64

که شمول و گستردگی بیشتری داشته باشد، همان‌طور که هیچ آموزش عملی نیز این کار را نکرده است، بلکه ما قرآن را چنین یافتیم که زیربنای این کاخ بزرگ پایه‌ها و قواعدی از معرفت نظری را پابرجا می‌کند که بسی پرمحتواتر و استوارتر است. و بر این اساس- به‌طور مثال- پرسش ذیل مطرح می‌شود:

شریعت واجب قرآنی بر چه اصلی متمرکز است؟

و از چه نیروی کمکی قدرت خود را سیراب می‌کند؟

پاسخ تو را چنین می‌دهد که تفاوت و تمیز بین خوب و بد، یک الهام درونی متمرکز در نفس آدمی است، پیش از آنکه یک قانون آسمانی باشد؛ زیرا فضیلت- در سیر نهایی- صفا و زلالی خودش را از طبیعت خاصّ خود و از ارزش ذاتی خویش می‌گیرد. و از طرفی، بر این اساس، عقل و وحی چیزی جز نوری هدایتگر نیستند که برای یک موضوع درهم آمیخته‌اند و هر دو باهم بیانگر واقعیت اصیلی هستند که ریشه‌هایش در اعماق همه چیز گسترش یافته است.

و پس از همه این‌ها، از اوصاف شریعت و گستردگی دامنه قدرت آن بپرس؟ که به یقین، در پاسخ تو خواهد گفت: شریعتی است همگانی، و همیشگی، منافع و خواسته‌های مشروع بشریّت را تضمین کرده است و به روشنی و اصرار تمام، مخالف شهوات حیوانی و تمایلات نفسانی اوست.

علاوه بر این‌ها، از مسئولیّت انسانی و شرایط و حدود آن و از وسایل مفید برای کسب فضیلت و از بالاترین مبدأی که شایسته ستایش است و از اراده و عمل، بپرس! ...

یا از قرآن راجع به این مطلب بپرس: کدام اصل عمومی است که هیچ فرد اخلاقی با وجود بصیرت و آگاهی به عمل خویش، نمی‌تواند از آن غافل باشد؟

برای تمام این پرسش‌ها، حکم مشخّص و قاطعی را در قرآن خواهی یافت. آری، قرآن دادن پاسخی بی‌نظیر را بر خود فرض می‌داند و وظیفه قرآن است که بین درک و آگاهی‌هایی که در بالاترین درجه قرار دارند و آنهایی که از ادراکات کمتری برخوردارند، هماهنگی ایجاد کند.

و در نهایت، آنچه بیشتر بر شگفتی ما می‌افزاید، مشاهده اختلاف غفلت‌آوری است که بین روش قرآن در پاسخ پرسش‌های مطرح شده با روش دیگران وجود دارد.

با وجودی که این حقایق اساسی از چهارده قرن پیش، در پرتو قرآن پا به عرصه وجود گذاشته است، می‌بینیم محقّقان اندیشمند، از جمله کسانی که به دور از پرتو قرآن راجع به این حقایق