آیین اخلاق در قرآن صفحه 645

حقیقت مطلب آن است که خدای سبحان، هیچ تکلیفی را بر ما واجب نکرده است که فوق امکانات ما باشد، ولی این مطلب مانع از آن نیست که خداوند ما را به طاعت خود- با هر وسیله‌ای که از توانمندی‌ها در اختیار داریم- وادار سازد: «فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ» «1».

قرآن کریم ما را دعوت می‌کند، بر این‌که این کوشش و تلاش را صرف کنیم و آن را با روش پیشبرد اخلاقی بالنده یاری کنیم، و این دعوت قرآنی، فراخوانی‌ای است که در شکل یک تشبیه مجازی زیبا، بیان کرده و می‌فرماید: «فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ» «2»، و سپس حقیقت آن را بیان می‌کند:

«وَ ما أَدْراکَ مَا الْعَقَبَةُ فَکُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعامٌ فِی یَوْمٍ ذِی مَسْغَبَةٍ یَتِیماً ذا مَقْرَبَةٍ أَوْ مِسْکِیناً ذا مَتْرَبَةٍ ثُمَّ کانَ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ وَ تَواصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ» «3».

و قرآن به این مقدار اکتفا نکرده است که مردم را وادار به عملی ساختن این عبور از گردنه کند تا آنجا پیش رفته است که اندیشه این تلاش را در تعریف ذات ایمان راستین وارد کند:

«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتابُوا وَ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أُولئِکَ هُمُ الصَّادِقُونَ» «4»

آیا در توان کسی هست که تلاش اخلاقی را در جایگاهی بالاتر از این قرار دهد؟

باوجود این، ما توان آن را نداریم که به این عمومیّات بسنده کنیم، زیراکه یک اندیشه جدلی آزمند به‌طور واضح و دقیق نمی‌تواند در برابر تأکید مطلقی این‌چنین بایستد، بدون این که از بعضی چیزهای مخالف آن گفت‌وگو کند و بخواهد موفّق شود که برخی از امور را در جایگاه صحیح خودش قرار دهد.

به همین خاطر نکته‌های ذیل را برای بحثمان آماده می‌کنیم:

1- آیا باید ارزش تلاش و کوشش انسانی، ارزش حرکت پیش از خود را نفی کند؟ با چه

__________________________________________________
(1)- تغابن (64) آیه 16: پس تا می‌توانید تقوای الهی پیشه کنید.

(2 و 3)- بلد (90) آیه‌های 11، 17: ولی او (انسان ناسپاس) از گردنه مهم نگذشت، تو نمی‌دانی آن گردنه چیست؟ آزاد کردن برده‌ای، یا غذا دادن در روز گرسنگی یتیمی از خویشاوندان یا مستمندی خاک‌نشین را، سپس از کسانی باشد که ایمان آورده و یکدیگر را به صبر و رحمت توصیه می‌کنند.

(4)- حجرات (49) آیه 15: مؤمنان واقعی تنها کسانی هستند که به خدا و رسولش ایمان آورده‌اند، سپس هرگز شک و ریبی به خود راه نداده و با اموال و جان‌های خود در راه خدا جهاد کرده‌اند، چنین کسانی راستگویانند.