آیین اخلاق در قرآن صفحه 647

اگر تو سودی نداری، زیان داشته باش! زیرا از جوان چنان‌که امید زیان است، امید سود نیز می‌رود!

این شعاری است که غریزه کور آن را املاء می‌کند، نه قلب آگاه روشن. و اگر روزی ممکن باشد که ما تلاش بزهکار را ارزشیابی اخلاقی کنیم، هم‌چون یک منبع آفرینش و نوآوری، چنین چیزی هرگز امکان‌پذیر نخواهد بود، مگر این‌که در حال حاضر از موضوعی که مرتکب شده است، چشم‌پوشی کنیم، آن‌گاه ببینیم که آن بزهکار، امکان مباشرت و انجام مستقیم چه کار دیگری را دارد، بدان معنی که خودش را می‌تواند در خدمت فضیلتی قرار دهد.

در اینجا دو دیدگاه فلسفی وجود دارد که هر دو در ارزشیابی این تلاش اخلاقی، به صراحت راه مبالغه را رفته‌اند، و هردوی این‌ها هرچند آن اصلی را که ما مردود شمردیم، مطرح نکرده‌اند، بدین معنی که اصل تلاش هرچه باشد، در ذات خود ارزشی است! ولی دست‌کم معادلی را که عملی باشد، برای آن مطرح کرده‌اند.

امّا دیدگاه اوّل: براساس سطح وجود و هستی بحث می‌کند و این دیدگاه در این سخن تجسّم می‌یابد که نفس انسانی ناتوان از آن است که با رضایت کامل و با انگیزه محبّت در برابر قانون اخلاقی سر تسلیم فرود آورد. و چون پیروزی بر شرّ همواره ما را مکلّف به فداکاری نموده و بر وجود انسان از روی اجبار تحمیل می‌شود، به یقین پیکار و مبارزه در هرجا و هر زمان شرط فضیلت و تنها وسیله کسب رفتار و سلوک پسندیده است.

البتّه (کانت) دوست داشته است که در کتاب خود «دین در حدود عقل» «1» سخن قدّیس بولس را در نامه‌ای که به مردم روم نوشته است، تکرار کند: «چنان‌که در آن مکتوب است، نه به یقین نیکوکار است و نه یگانه». «2»

از برخی اظهارات (کانت) در کتاب «نقد عقل عملی» اش حقیقت این بدبینی آشکار می‌شود که می‌گوید: «به راستی آن درجه اخلاقی که انسان در آن درجه قرار گرفته است ... همان احترام به قانون اخلاقی و حالت اخلاقی است که ممکن است در آن درجه همیشه فضیلت باشد، به این معنی که نیّت اخلاقی برای روبه‌رو شدن با دشمن، قداستی ندارد و چه‌بسا نشأت گرفته از

__________________________________________________
(1)- ر ک: nosiaR al ed setimil sel snad noigileR
(2)- ر ک: الاصحاح الثالث: ص 10.