آیین اخلاق در قرآن صفحه 648

ناهنجاری فکری و ساده‌اندیشی و پریشان‌خیالی باشد که به روح ارتباط داده‌ایم «با علاقه و میل به مواجهه با دشمن ... بدون این‌که نیاز به محرّکی داشته باشد تا او را وادارد یا لجامی که او را بکشد». «1»

با این همه، برخی از تعبیرات کانت بیانگر نوعی از شکّ و تردید وی و استبداد رأی کمتر و تعقّل بیشتر اوست که در نهایت انکار می‌کند: «که در توان مخلوقی باشد تا از روی اختیار تمام قوانین را اجرا کند، بدون این‌که در وجود او امکان تمایلی باشد، حتّی برای یک مرتبه هم که شده، او را به مخالفت با آن قوانین وادار سازد.» «2»

و نیز معلوم می‌شود که وی موافق بوده است با امکان: «این‌که بیم احترام به قانون، به میل و احترام به محبّت تبدیل گردد، و این دست‌کم کمال نیّتی است که قانون را مقدّس می‌شمارد؛ اگر در توان مخلوقی باشد که هماره به آن نیّت برسد!» «3»

امّا دیدگاه فلسفی دوم: هرگز در حدّ انکار مطلق برای توانمندی انسان بر انجام تکلیف مشخّصی از روی میل و همّت پیش نرفته است، بلکه آن عمل انجام گرفته در این شرایط از نظر وی کم‌ارزش و کم‌اجر است.

در این صورت، بین دو مصلحت «تلاش و ارزش اخلاقی» رابطه ثابتی است، در حدّی که مقایسه دقیق یکی از آنها را به دیگری ممکن است در شکل برابر و معادل یاد کرد. بنابراین، وجود یا عدم، یکی از آن دو و فزونی یا کاستی هرکدام، همان اثر را در دیگری به صورت غیر قابل انکار و با همان نسبت دارد.

و به مقداری که پای‌بندی به قانون امری است که جز با صرف تلاش ارادی، امکان تحقّق ندارد، تفاوت درجه پیدا می‌کند. بنابراین؛ از جمله چیزهایی که هیچ تردیدی در آنها نیست، این است، هر نیروی تلاشی که اندوخته می‌شود، معادل همان خسارت در پاداش است. پس؛ آیا در حالت عکس هم جریان از همین قرار است؛ یعنی آن حالتی که نیروی اخلاقی خود در آن حالت بدون کوشش می‌تواند به تکالیف خود اقدام نماید؟

این مسئله بین علمای اخلاق اسلامی مورد اختلاف است، و از جمله کسانی که نظر موافق

__________________________________________________
(1)- ر ک:. 89. p. euqitarp nopsiaR al ed. tirc: tnaK
(2)- ر ک:. 88. p. euqitarp nopsiaR al ed. tirC, tnaK
(3)- ر ک: 88. p. euqitarp nopsiaR al ed. tirC, tnaK