آیین اخلاق در قرآن صفحه 649

دارند، پیروان ابو سلیمان درانی را نام می‌بریم، درحالی‌که دانشمندان بصره کاملا نظر مخالف دارند. «1» ولی اگر ما به وجدان عمومی مراجعه کنیم، هرگز چنین اختلاف و تفاوتی را مشاهده نخواهیم کرد.

آیا این سرگردانی روی تناقض در ذات اندیشه اخلاقی، در حقیقت تناقضی است بین دو روش ارزشیابی که هر دو احتمالا مشروعند؟

آیا شخصیّت و شرافت اخلاقی، عظمت و طهارت نفس، همه این‌ها نزد همه مورد احترام و اعجابند؟

بنابراین؛ هرگاه این صفات فطری با صفاتی همراه شوند که با عمل به دست می‌آیند، آیا ما کاری جز این کرده‌ایم که نرم و درشت و دائم و موقّت را در مقابل هم قرار داده‌ایم؟

چه کسی تردید دارد، در این‌که بگوید: به چه چیز اعتماد نماید؟

به راستی، اگر ما بین دو هنرمند مخیّر باشیم تا یکی را برگزینیم، آنکه حرکاتی را با استعداد ذاتی و با زیبایی انجام می‌دهد و دیگری همان حرکت را جز با رنج و زحمت و عرق ریختن نمی‌تواند انجام دهد، بدیهی است که ما برتری را از حدّ میانه تمیز داده و همواره یک امر طبیعی را بر یک امر ساختگی ترجیح می‌دهیم.

جز این‌که ما از سوی دیگر به این سخن مشهور می‌نگریم: «هرکسی در گرو اعمال خود است.» نه تنها اعمال عادلانه است، بلکه این اعمال در ذات خود عین عدالت است، و در این صورت، کیست که باور نداشته باشد که صفات فطری را که به‌طور طبیعی بر ما ارزانی داشته‌اند، نتیجه عمل ما نیست؟

آیا بر ما لازم نیست وقتی که با این مقیاس تمام امور را سنجیدیم، به هر قیمتی که شده

ولی علمای بصره می‌گویند: آن دیگری افضل است، زیراکه وی اگر در توبه‌اش کوتاهی کند، به ایمنی و سلامت نزدیک‌تر است تا مجاهدی که در معرض سستی از مجاهده است. و آنچه را که هریک از این دو گروه گفته‌اند، دور از حقیقت و هم‌چنین خالی از قصور و نقص از کمال حقیقت نیست ...»- (مترجم عربی).