آیین اخلاق در قرآن صفحه 650

زحمت و تلاشمان را پاس بداریم و از حساب ارزش تمام اموری که ذاتی هستند، جدا کنیم؟ ...

وانگهی، آیا پیامد این منطق آن نیست که نفس مقدّس در این صورت به پایین‌ترین مراتب در محاسبه پاداش فرود آید؟ ... کیست که پذیرای چنین چیزی باشد؟

آیا لازم است که ما در برابر این تناقض به یک طرف منحرف شویم؟ یا این‌که راه حلّ میانه را بپذیریم؟

صواب این است که فضیلت در هر مرحله‌ای از مراحل حیات اخلاقی، نتیجه خالصی از نتایج طبیعت محض نیست، چنان‌که نتیجه اکتساب مطلق هم نمی‌باشد. توضیح این‌که بدترین و شرورترین مردم، وجودش تهی از بذر پاکیزه نیست، می‌تواند آن را در کشمکش و درگیری اخلاقی بر ضدّ خوی پلیدش به کار گیرد، همان‌طوری که پاک‌ترین نفوس به‌طور مطلق برای ارتقاء در مراتب پاداش، به‌طور مطلق بی‌نیاز از تلاش و کوشش نیست.

زبان فرانسه این مقیاس دوگانه را برای ارزش عمل ثبت کرده است، آنجا که واژه (etir? eM) را بر هر صفت فطری یا اکتسابی سزاوار ارزش نهادن، اطلاق کرده است، حتّی اگر از نوع زیبایی و یا بی‌نیازی باشد!

البتّه تنها چیزی که لازم است ما بدان اعتراف داشته باشیم، این است که مردم در سهم داشتن از عوامل فضیلت متفاوتند، و باید درعین‌حال توجّه داشته باشیم که مردم، نه در موضوع مجاهدت و نه در شکلی که سزاوار است کوشش اخلاقی خود را در آن ابراز دارند، همیشه یکسان و برابر نیستند.

و در اینجا مناسب می‌بینیم که تعمّق بیشتری نماییم تا از نحوه ارتباط بین احکام اخلاقیمان آگاهی پیدا کنیم.

و به راستی که ما معتقدیم، توانمندی دستیابی بر کلید حل- راجع به مسئله جدایی که قرآن کریم بین دو نوع از تلاش اثبات کرده است- را داریم: به یکی از آن دو نوع تلاش، [eriotanimil? e troffe] تلاش مدافعه، و به دیگری [rueta? erc troffe] تلاش آغازگر می‌گویند:

الف- تلاش مدافعه‌

منظور ما از عبارت «تلاش مدافعه» آن عملی است که در برابر میل‌های پلیدی که ما را وادار