آیین اخلاق در قرآن صفحه 652

نمی‌خواهیم از یک بیمار صحبت کنیم که بسا توان عضوی او برای انجام هیچ نوع شرّی یاری نمی‌کند، و چه‌بسا ذوق معمولی برای چشیدن لذّت خاصّی را ندارد.

آری؛ این دو حالت، فوق اخلاقی [laromarpus] و زندگی اخلاقی [laroma] هر دو به‌طور مساوی خارج از بحث ماست.

ولی ما اگر در زمینه فطرت کامل انسانی باقی بمانیم که از غرایز و عقل برخوردار است، می‌بینیم بسیاری از مردم مقداری از انگیزه‌های مواجهه با کارهایی را دارند که نشأت گرفته از تصمیمات خیر است و این انگیزه‌ها دارای مراتب بی‌شماری هستند که به بالاترین درجه می‌رسند و به پایین‌ترین مرتبه نزول می‌کنند، به حدّی که در برابر این تصمیمات هیچ‌یک از انگیزه‌های مخالف، مقاومت محسوسی نمی‌تواند داشته باشد.

و جریان تنها به این حالت تصمیم‌گیری معمولی و یا تصمیمات نسنجیده خلاصه نمی‌شود، بلکه حتّی در حالت تصمیم‌گیری پرخطر می‌بینیم این تصمیمی که یک فرد عادی جز با زحمت زیاد بر آن نمی‌رسد، برای این اشخاص به آسان‌ترین و ساده‌ترین راه و روش میسّر می‌گردد.

این حالت مشابه یکدیگر ممکن است به دو طریق فراهم بیاید: یا به لطف استعداد فطری فراهم می‌آید و یا این‌که نتیجه کوشش و تلاشی است که پس از مدّتی- که فاصله زمانی متفاوتی دارد، و با زحماتی که در آن خلال تحمّل می‌کند- عاید می‌شود.

در حالت نخست، آنجا که تمایلات انسانی تا حدّ غیر قابل درک مغلوب می‌شود و اندیشه خیر در وجود انسان به جایگاه والایی می‌رسد، عمل صالح موضوع دوست داشتنی و کامیابی می‌گردد. و این حالت آسمانی که مورد توجّه حسّ اخلاقی می‌گردد، همان حالت بزرگان از شایستگان است که آفریدگار آنها را با آن فطرت آفریده است، و به‌ویژه پیامبرانی که خداوند ایشان را از آغاز کار برای تبلیغ رسالت الهی برگزیده است: «اللَّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسالَتَهُ». «1»

و در حالت دوم، تمام کارها این‌چنین پیشرفت نمی‌کند، مگر تا حدّ معیّنی و به لطف مجاهدات و تلاش شخصی غالبا تحوّل پیدا می‌کند. این تنها یک قانون نیست که بگوییم: به کار