آیین اخلاق در قرآن صفحه 670

نبوده باشیم. بنابراین؛ پس از آنکه علف‌های زیان‌بخش را کندیم، باید در جست‌وجوی بذرهای جدیدی باشیم. امّا اگر موضع بی‌تفاوتی را دراین‌باره پیش گرفتیم، به یقین این موضع‌گیری، موضع ضدّ اخلاق خواهد بود.

و هم‌چنین باید فرض کنیم که برخی از امیال شایسته‌ای که رسوخ دارند، هم‌اکنون در جایگاه اوّل وجود ما قرار گرفته‌اند، و این خود بدون تردید یک گام تازه‌ای است، ما را هرچه بیشتر شایسته برای اخلاقی بودن می‌نماید، ولی ما هنوز در جایگاه واقعی آن قرار نگرفته‌ایم.

در این مرحله نیکی به عنوان زیباترین و یا برترین چیز برای ما جلوه می‌کند، ولی ما هنوز نبایستی فرصت کشش و علاقه‌مان را از دست بدهیم. چقدر فاصله است بین این‌که ما به چیزی علاقه داریم و بین آنکه آن چیز را اراده کرده‌ایم تا به دست آوریم!

بنابراین؛ نخستین کار اخلاقی همان اراده به صورت خاص است. و منظور از اراده خیر تنها به مفهوم عام آن نیست که هاله‌ای از ابهام آن را احاطه کرده و نامشخّص و از مفاهیم عامّ است، بلکه منظور اراده این یا آن نیکی مشخّص که از نظر کم و کیف و هدف و وسایل و زمان و مکانش معلوم باشد.

ولی به چه معنا در اینجا ممکن است ما از یک عمل جدّی سخن بگوییم!

سه معنا را می‌توانیم مشخّص کنیم: اوّلا در یک بحث جدّی به دور از هر شائبه‌ای، این راه حلّ مشخّص که باید در پیش گیریم، تجسّم پیدا می‌کند. بنابراین؛ سزاوار نیست که مسئله تعریف و تعیین موضوع اراده‌مان را به دست دگرگونی‌های طبیعی خارجی و نه به دست حرکت‌های فطری درونی‌مان بسپاریم. و نقش اخلاقی ما آن نیست که در برابر آنچه در بیرون و یا درون ما اتّفاق می‌افتد، شادمان بمانیم، و نباید به عنوان ابزاری در دست حواس و یا عواطف حاکم تسلیم باشیم. بلکه سزاوار است تا برعکس، بالاتر از تمام اعتبارات درونی و بیرونی بوده و از بالا به همه اتّفاقات نگاه کنیم تا این‌که صفت اختیارمان را به وضوح و آشکار اجرا کنیم، و این حالت در واقع همان جنبه‌ای است که به شخصیّت انسان هم‌چون یک عامل نسبتا آزاد و مستقل اختصاص دارد.

حتّی اگر ما این راه حل و یا آن راه را از راه‌حل‌های مورد نظر را بدون افزودن هر نوع تعدیلی برگزینیم، موقعی که ما موافقت داریم و به طبیعت شخصی‌مان آن را لازم داریم یا به یک کلام