آیین اخلاق در قرآن صفحه 671

آن را برای خودمان می‌سازیم، در این صورت تنها استحقاق داریم که اعمالمان را به عنوان اعمال اخلاقی ساختگی لحاظ کنیم.

و قرآن کریم در غیر نصوصی که ذکر کردیم، وظایف ویژه ما را به ما خاطرنشان می‌سازد، همواره اهمّیّت این وظیفه کلّی را که تمام وظایف دیگر را دربر دارد، مورد تأکید قرار می‌دهد. و همّت ما را بدون هیچ محدودیّتی به استعمال فعل «عمل- عمل‌کرد» در صورت لزوم راهنمایی می‌کند، و برای این منظور اوامری پندآمیز را به کار می‌برد و آنها را تکرار می‌کند و می‌گوید:

«اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ» «1»، «وَ نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِینَ» «2»

به راستی قدریّه اتّکالی نخستین دشمن اخلاق اسلامی هستند و ما نظر خودمان را درباره این موضوع به روی‌داد ذیل استوار می‌کنیم که بزرگ‌ترین فرد از دو محدّث معروف، یعنی بخاری و مسلم آن را روایت کرده‌اند، بخاری از محمّد بن بشّار نقل کرده، می‌گوید: غندر از قول شعبة از منصور و اعمش روایت کرده‌اند که ما از سعد بن عبیده شنیدیم و او از ابو عبد الرحمن، از قول علی علیه السّلام نقل کرد: «که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در کنار جنازه‌ای بود، چوبی را برداشت و شروع کرد با آن زمین را نقطه‌چین می‌کرد و فرمود: کسی از شما نیست، مگر این‌که جایگاه او آتش دوزخ و یا بهشت است. عرض کردند: یا رسول اللّه! چگونه آتش را از خود دور کنیم؟ فرمود: هر قدر ممکن است عمل کنید». «3» سپس این آیه را تلاوت کرد: «فَأَمَّا مَنْ أَعْطی وَ اتَّقی وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنی فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْری وَ أَمَّا مَنْ بَخِلَ وَ اسْتَغْنی وَ کَذَّبَ بِالْحُسْنی فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْعُسْری «4»

__________________________________________________
(1)- توبه (9) آیه 105: (بگو:) اعمال و وظایفتان را انجام دهید، و بدانید که خداوند عمل شما را خواهد دید.
(2)- آل عمران (3) آیه 136: و این چه پاداش نیکی است، برای آنها که اهل عمل هستند!
(3)- ر ک: صحیح بخاری: 4/ 1890، حدیث 4661 و 4666 و: 5/ 2295، حدیث 5863 و: 6/ 2435، حدیث 6231 و 7113، و در حدیث دیگری آمده است: «عمل کنید، زیراکه هرکس استعداد انجام کاری را دارد.» مؤلّف بین دو حدیث موجود در صحیح بخاری را خلط کرده است، و همین‌طور است در صحیح مسلم: 4/ 2039، حدیث 2646 و 2647؛ بحار الأنوار: 64/ 119؛ صحیح ابن حبان: 2/ 45، حدیث 334؛ الأحادیث المختاره: 1/ 305، حدیث 195؛ مسند ابو یعلی: 1/ 454، حدیث 610؛ توحید شیخ صدوق: 356؛ سنن ترمذی: 4/ 445، حدیث 2136؛ عوالی اللئالی: 4/ 22؛ سنن کبرا: 6/ 517، حدیث 11679؛ مسند احمد: 1/ 132، حدیث 1110؛ سنن ابن ماجه: 1/ 30، حدیث 78.
(4)- لیل (92) آیه 5- 10: اما آن‌کس که (در راه خدا) انفاق کند و پرهیزگاری پیش گیرد، و جزای نیک (الهی) را تصدیق کند، ما او-