آیین اخلاق در قرآن صفحه 687

حیات: «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِی کَبَدٍ» «1»

ولی بحث ما تاکنون به صورت اصلی و جوهری روی بخش باطنی تلاش بود، و هم‌اکنون بر ما لازم است که آن را در شکل محسوسش مورد بحث قرار دهیم، و بدانیم که در این صورت ارزش اخلاقی تلاش فیزیکی و جسمانی از نظر قرآن چیست؟

2- تلاش جسمی:

اشاره

باید نخست یادآور شویم که اگر اخلاقی وجود داشته باشد که ببینید ذاتا با اندکی رنج جسمانی برای ما همراه است، به یقین ارزشی شایسته دارد که خود آن را بجویند و یا به اعتبار این‌که جریانی برای نجات انسان است، زیراکه این اخلاق قرآنی به‌طور اکید معتقد نیست که انسان به صراحت از رنج و زحمت جسمی سخن بگوید، تا چه رسد که به آن امر کند، بنابراین اخلاق قرآنی بین تلاش جسمی- که واجب مقرّر از طرف شرع، متضمّن آن است یا این‌که به طور طبیعی با آن همراه است- و بین تلاش غیر لازم، یعنی آن موردی که بدعتگذاری محض، به خاطر هوا و هوس نفسانی باشد، تفاوت روشنی قائل است.

به راستی که قرآن مجید، این نوع آخر از تلاش را مردود می‌شمارد و حرام می‌داند. و شاید ما آشنا باشیم با داستان آن گروه از مؤمنانی که معتقد بودند که اقدام آنها بر انجام عبادت مقبول اقتضا می‌کند که بر خود انواع گوناگونی از محرومیّت و مشقّت را روا دارند، و این چیزی است که قرآن کریم بدان اشاره فرموده و آنان را به تندروی و مخالفت نسبت داده، می‌گوید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَیِّباتِ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَکُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ وَ کُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ حَلالًا طَیِّباً وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ». «2»

در سنّت روایات زیادی در تفصیل این موضع آمده است، در روایتی از انس نقل کرده‌اند که گروهی از اصحاب پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم از همسران پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم راجع به رفتار آن حضرت در خلوت

__________________________________________________
(1)- بلد (90) آیه 4: (پس از چندین سوگند، به چیزی می‌پردازد که هدف نهایی این سوگندهاست). ما انسان را در رنج آفریدیم.
(2)- مائده (5) آیه‌های 87، 88: ای کسانی که ایمان آورده‌اید «طَیِّباتِ»* و امور پاکیزه‌ای را که خداوند برای شما حلال کرده، بر خود حرام مکنید، از خدا و مرزها فراتر نروید، زیرا خداوند تجاوزکنندگان را دوست ندارد، از آنچه خداوند به شما روزی داده است، حلال و پاکیزه بخورید (تنها شرط آن این است که) از (مخالفت) خداوندی که به او ایمان آورده‌اید، بپرهیزید.