آیین اخلاق در قرآن صفحه 69

امّا وقتی آن را- به عنوان نظریّه‌ای درباره تعهّد اخلاقی- بررسی می‌کنیم، می‌بینیم تحلیل وی با پاره‌ای مشکلات و کج‌روی‌ها نسبت به نظریّه قرآن کریم، همراه است.

بنابراین ازآن‌رو که سخن برگسون تعریفی توصیفی است، ممکن است از یکدیگر بپرسیم:

- وقتی که جریان تعیین میزان تأثیر هریک از قوا روی اراده مطرح است- چرا برگسون به عامل سومی که پیشینه بیشتری داشته و ریشه‌های عمیقتری در فطرت انسانی دارد، یعنی عنصر فردی

( leudividni ,L )

یا حیاتی (lativ eL) اشاره نکرده است؟

توضیح این‌که آنچه در همه جا اهمیّت دارد، تنها تسلیم شدن در برابر قید و بندهای اجتماعی و حرکت کردن در داخل کیان اجتماعی- به مانند حرکت یک سلّول در مجموعه یک عضو- نمی‌باشد؛ بلکه علاوه بر این‌ها، به‌طور خاص از پاس داشتن ذات خود و بدون در نظر گرفتن عادات اجتماعی، می‌تواند بحث و گفت‌وگو نماید.

تصوّر می‌کنم که دو اصطلاح الزام (noitagilbO) و اخلاق (elarom) که در این تحلیل دخیل هستند، در آغاز دو چیز مخالف به نظر می‌رسند که هرکدام نقیض دیگری است. بنابراین، هر زمان الزام به گونه غریزی سیطره پیدا کند، صفت اخلاقی رخت برمی‌بندد و برعکس، برخورد محبّت‌آمیز نیز نقیض الزام است.

حق این است که در هریک از این دو حالت یا حالت دیگر، اخلاق‌گرایی صحیح جایگاه و میدان عمل خود را نمی‌یابد. بنابراین از نظر ما، انسان به بازیچه‌ای در دست قوّه‌ای- هرکدام از قوا که باشد- درآمده است؛ گاهی غریزه بر او حاکم بوده و گاهی به عاطفه وابسته گشته است، ولی هرگز شخصیّت مستقلّی نبوده است که توانایی مقایسه و ارزشیابی و گزینش داشته باشد.

در این صورت، وجود اخلاق‌گرایی در نزد ما کافی نخواهد بود تا عالی‌ترین مرتبه انسانی را تجسّم بخشد، تا چه رسد بر این‌که هدفی باشد برای مخالفت و مبارزه با ظلم فراگیر و تا چه رسد به این‌که امری اجتماعی و خانوادگی باشد، و گویی نوعی استبداد است؛ بلکه هرکدام از آن دو (الزام- اخلاق) و به صورت ذهنی باید در باطن آدمی بیایند و بگذرند و یک درک کامل و حقیقی را شکل دهند که فرایند نوینی داشته باشد و بر مبادی قانونی خاصّی استوار باشد و آن را تقویت نماید و عقل هم آن را ضروری بشمارد! امّا تا وقتی جاذبیّت الگوی والا رنگ و بوی صدور از عقل را نداشته و حتّی اگر نوعی از نمود گستره سرابی و یا بردباری توهّمی را نداشته باشد، حتما به