آیین اخلاق در قرآن صفحه 694

انفعال است، نه فعل.

لیکن گاهی به ما می‌گویند: هرگاه چیزی ممکن نبود که موضوع مستقیم تکلیفی باشد، ولی ممکن است که آن را به وسیله عمل مشخّصی تحقّق بخشد و صلاحیّت برای اقامه آن تکلیف را داشته باشد. در این صورت امکان دارد که با این عبارات روزه را بیان کرد: «بر وجودت رنج گرسنگی و تشنگی را با خودداری از آب و غذا در خلال ساعات معیّنی بچشان!».

در پاسخ می‌گوییم که اگر جریان از این قرار بود که هرگز وسیله‌ای برای طاعت و عبادت در اختیار کسی نبود که احساس این محرومیّت محدود را نمی‌کرد تا وقتی که ادامه روزه‌داری افزون بر ساعات مشخّص حرام است، همان‌طوری که افطار روزه پیش از موعد حرام است. و هرگاه دانستیم، آن افرادی که قانون را با اخلاص رعایت می‌کنند، در طاعت و عبادتشان برابرند، با صرف‌نظر از عکس‌العمل مخصوص جسمی‌شان، به‌طور بدیهی نتیجه می‌گیریم که رنج و زحمت بدنی به عنوان جزء واجب- به‌طور مستقیم یا غیر مستقیم- داخل در حساب نیست.

واقعیّت مطلب این است که تکلیف چیز دیگری است، ولی گاهی به‌طور تصادفی ارتباطی با رنج و زحمت پیدا می‌کند. ولی کوششی که ما در اینجا راجع به آن صحبت می‌کنیم، اساسا یک طبیعت اخلاقی دارد، نخست و پیش از هر چیزی ورزشی است که برای اراده انسانی فرض شده است تا از آن طریق به مقداری از نظم‌پذیری و پایداری در خضوع و سر فرود آوردن در برابر اراده الهی دست یازیم.

و چون اراده ما از لحاظ سیطره داشتن بر بدن استقلال دارد، ولی- اگر تعبیر درستی باشد- در برابر آفریننده‌اش نایب رئیس است، زیرا وظیفه آن هماهنگ‌سازی بین این دو جریان است که یکی را تابع دیگری نماید و بهترین کارش در پای‌بندی آن به ایفای نقش واسطه نهفته است که جایگاه خودش را بداند، و بهترین وضعیّتش در دگرگون‌سازی این نظام اصلی است که در آن صورت به پایین‌ترین مرتبه تنزّل می‌یابد و برده شهوات و هوا و هوس می‌گردد.

و برای آسان‌سازی این مشکل، نشانی و علامت برگزیده بسیار ساده، نظام غذایی است که در هر سال به مدّت یک ماه پی‌گیری می‌شود و این نظامی است که ساعت‌ها را نظم می‌بخشد، بدون این‌که با کم و کیف غذایی تماس داشته باشد، چون طلوع فجر فرامی‌رسد، روزه‌دار از ردوبدل کردن هر چیزی در خلال روز خودداری می‌کند و پس از غروب آفتاب همه چیز مباح