آیین اخلاق در قرآن صفحه 698

و در نهایت خاطرنشان می‌کنیم که برخی از برادران ما در زندگی عادیشان رنج می‌برند، بدون این‌که تکلیف‌های اخلاقی آنها را بر این رنج ناگزیر کند و یا این‌که شرایط طبیعی عمومی آنها را وادار سازد. به راستی کمک به درماندگانی که خداوند سبحان به‌ویژه در ماه رمضان توصیه فرموده و به عنوان یک تکلیف صریح در دنبال روزه‌داری، این کمک و یاری چیزی جز نتیجه منطقی و محصول این عبادت نمی‌باشد.

و این منافع هرچه باشد با این طبیعت اخلاقی و یا آن منافع دیگر با طبیعت جسمی و یا فیزیولوژی در هر صورت از واضحات است، در دید ما که رنج و مشقّت جسمی نشأت گرفته از محرومیّت (خوردن و آشامیدن و ...) از جمله اهداف شارع نیست، اگرچه احیانا از ادای تکلیف اخلاقی نشأت گرفته باشد، زیراکه با نقشی که دارد واجبات دیگری را فرض می‌نماید. بلکه علی‌رغم این رنج خودداری و امساک طولانی که خود از جنبه مثبت یک عمل درونی است، اراده بدان وسیله در برابر خواسته‌های جسمانی مقاومت می‌کند. و جنبه مادّی در امساک و روزه‌داری در تحمّل رنج‌ها بیش از عمل ضدّ آن، تجسّم می‌یابد؛ زیرا آن تنها بر عمل منفی محض بسنده می‌کند و در این صورت ممکن نیست که آن را به‌طور صریح تلاش نامید.

و هم‌چنین می‌توانیم موضع قرآن را نسبت به مسئله رنج جسمی در اخلاق در دو کلمه خلاصه کرد، «بنابراین؛ لازم نیست که ما از این فداکاری و از خودگذشتگی با چاره‌اندیشی انحرافی گفت‌وگو کنیم، و نه از آن، در وقتی که ضمن یک واجب از واجبات بر ما فرض می‌شود، بگریزیم».

این دو قضیّه به وضوح بیشتر خلاصه می‌شوند، موقعی که با نگرش ژرفی بر کیفیّت تطبیق این اصل قرآنی در آن راه‌حلّی که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در مسائل مختلف مخصوصی مطرح کردند، تأمّل و دقّت نماییم. و همین‌قدر، در این زمینه ما را بس است که دو قضیه متفاوت- که از دیرزمانی علمای اخلاقی مسلمان درباره آنها اشکال کرده‌اند- بررسی نماییم، با این قصد که برخی از جهات آنها را روشن سازیم:

استقامت، بخشش، عزلت و معاشرت.

[بررسی سه مشکل

1- استقامت و بخشندگی‌