آیین اخلاق در قرآن صفحه 699

این نخستین مسئله است؛ کدام یک از این دو بهتر از دیگری است، استقامت در برابر سختی‌ها و یا بخشش در وقت رفاه؟

چه‌بسا این مسئله به صراحت بد طرح شده است، در صورتی که منظور از آن تصمیم تدریجی با طبیعت عملی شایسته برای فرض تکلیف و یا حتّی وصیّت باشد. توضیح این‌که جهت بررسی یک فضیلت اساسی مخالف با وضع یا این‌که همین‌قدر کافی است که ما یک روش ساختگی را به جای وضع نقیض قرار دهیم که آن امری محال و نامعقول می‌نماید و یا این‌که لازم است ما به جای قرار دادن وضع ثابت، وضع معکوس آن را بپذیریم.

ولی اگر ما فرض کنیم که اصلاح وضع ما و خوشبخت کردن جنبه مادّی خودمان و یا برهم زدن وضع مادّی و نابود ساختن ثروتمان، هر دو، به خود ما مربوط می‌شود، در آن صورت آیا بر ما لازم است بسیار دقیق و ظریف باشیم تا این‌که بتوانیم از حالتی به حالت نقیض آن برگردیم، تغییر وضع دهیم و یا این‌که برحسب شرایط به این یا آن طریق حرکت کنیم؟

البتّه پاسخ به این سؤال موجود است، اولا به صورت مجمل در سفارش حکیمانه‌ای که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در آن به‌طور کلّی از ما می‌خواهد که هیچ فرصت کاری را که به صورت عادتی در آمده تا وقتی که حالات این عمل بر ضدّ آن مبدّل نشده است، نباید از دست داد: «از عایشه نقل است که من از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم شنیدم که می‌فرمود: وقتی که خداوند از جهتی برای فردی از شما روزی حواله کرده است، نباید ترک کند تا این‌که خود آن روزی دگرگون شود و یا ناخوشایند گردد.» «1»، به این ترتیب وقتی که ما این سخن را از زمینه اجتماعی به زمینه اخلاقی برگردانیم، آیا نمی‌توانیم تأکید کنیم که انسان وقتی که به‌گونه‌ای می‌تواند نسبت به وظیفه فعلی خود به‌طور کامل وفا کند، بر او لازم است که ملتزم باشد و ثابت‌قدم بماند و هیچ‌چیزی او را مجبور نکند تا جوّی ساختگی به وجود آورد که او را بر انجام خلاف آن وادارد؟ ...

باوجود این، ما را نیازی نیست که به این تعلیل قیاسی پناهنده شویم تا وقتی که عین نصیحت را در میدان اخلاقی می‌یابیم و این جریان موقعی بود که مردمان ناحیه‌ای از نواحی

2/ 90، حدیث 1244؛ میزان الاعتدال: 6/ 391؛ حدیث 8402؛ تهذیب التهذیب: 10/ 370، حدیث 744؛ کشف الخفاء:

2/ 296، حدیث 2376؛ تهذیب الکمال: 9/ 313.