آیین اخلاق در قرآن صفحه 700

مدینه می‌خواستند خانه‌هایشان را بفروشند و در نزدیکی مسجد مدینه ساکن شوند: «از جابر بن عبد اللّه نقل است، می‌گوید: زمین‌های اطراف مسجد خالی شد و قبیله بنی سلمه خواستند به نزدیکی مسجد نقل مکان دهند، جریان به اطّلاع رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم رسید، پیامبر به ایشان فرمود:

به من اطّلاع دادند که شما قصد دارید به نزدیکی مسجد نقل مکان دهید. گفتند: آری یا رسول اللّه! ما چنین قصدی را داریم، فرمود: ای بنی سلمه در دیار خودتان بمانید تا آثارتان نوشته شود، در دیار خودتان بمانید تا آثارتان ثبت شود». «1»

از مسلّمات است که در برخی از حالات تکلیف گاهی قابل تعدیل نیست، بلکه در حال دگرگونی است، بنابراین، اگر ما دوباره به عبارت صریح مسئله‌مان برگردیم، به یقین مقرّر خواهیم داشت که بر انسان تنگدست واجب است تمام توان خودش را صرف کند تا وضع مالیش خوب شود، آیا عکس این هم صحیح است؟

آیا بر انسان توانگر لازم است که تنگدست شود؟ ... هرگز، زیرا موضع‌گیری اسلام در این مورد کاملا روشن است. پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم هر انسانی را وادار می‌کرد تا در کسب معاش خود تلاش کند، می‌فرمود: «هیچ‌کس غذایی را هرگز نخورد که بهتر از غذایی باشد که از کار دستش فراهم آورده است». «2»

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بر افراد سالم حرام می‌کرد که از دیگران درخواست احسان کنند، و می‌فرمود:

«هر آینه اگر یکی از شما پشته هیزمی بر پشت خود بکشد، بهتر از آن است که از کسی چیزی

__________________________________________________
(1)- ر ک: صحیح مسلم: 1/ 462، حدیث 665، و در این مثال ملاحظه می‌کنیم که هر راه حلّ دیگری خلاف است، توضیح این‌که ناحیه شهر به نوعی از مدینه حمایت می‌کند، بنابراین اگر همه مردم اطراف و نواحی کوچ کنند، مدینه بی‌دفاع می‌ماند، این از یک جهت و از جهت دیگر اگر مردم آماده می‌شدند که به جای معیّنی بشتابند، حتما بین آنها اختلاف به وجود می‌آمد و دشمنی ایجاد می‌شد. ر ک: صحیح ابن حبان: 5/ 290، حدیث 2042؛ المسند المستخرج علی صحیح مسلم: 2/ 261، حدیث 1491؛ سنن کبرای بیهقی: 3/ 64، حدیث 4761؛ المصنف عبد الرّزاق: 1/ 517، حدیث 1982؛ مسند احمد:

3/ 332، حدیث 14606؛ مسند ابی یعلی: 4/ 115، حدیث 2157.

(2)- ر ک: صحیح بخاری: 2/ 730، 1966، مؤلّف عبارت را چنین نقل کرده: «بهتر از کسب دستش» درحالی‌که صحیح آن بود که بالا نوشتیم. و ر ک: مسند شامییّن: 2/ 168، حدیث 1121؛ المعجم الکبیر: 20/ 267، حدیث 631؛ شعب الایمان: 2/ 84، حدیث 1224؛ التّرغیب و التّرهیب: 1/ 336، حدیث 1238، و: 2/ 333، حدیث 2602؛ سبل السّلام: 3/ 5؛ فتح الباری:

4/ 36، حدیث 1966؛ حلیة الأولیاء: 5/ 217.