آیین اخلاق در قرآن صفحه 704

اخلاق به وجود می‌آید، به این معنا که ما را وادار نمی‌کند تا برخلاف طبیعت اشیا عمل کنیم، بلکه می‌خواهد تا ما خودمان را با آنها تطبیق دهیم، به معنای والای کلمه تطبیق و هماهنگی‌ای که مستلزم ترکیبی از شجاعت و عزّت نفس است.

جدای از این اصل، ممکن است ما ثابت کنیم که این هر دو موضع‌گیری، از نظر عملی از ارزش یکسانی برخوردارند، حتّی اگر ما نصوص معیّنی در این موضوع نداشته باشیم، بنابراین و با وجودی که این نصوص هستند، دیگر چه باکی داریم.

اینک برخی از آن نصوص:

«از صهیب نقل شده، می‌گوید: رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود: شگفتا از کار مؤمن! که تمام کارهای او برایش خیر است، و این برای هیچ‌کس جز برای مؤمن نیست؛ اگر شادی به او برسد، سپاس گوید، برای او خیر است و اگر ناخوشی به او برسد، شکیبایی ورزد، باز هم برای او خیر است». «1»

و واضح‌تر از آن این سخن پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در روایتی است که ابو هریره نقل کرده: «کسی که طعامی را می‌خورد و شکر و سپاس می‌گوید، به منزله روزه‌داری است که شکیبایی می‌ورزد.» «2»

و هم‌چنین، به راستی مشکلی که هم‌اکنون ما را به خود مشغول کرده است، با این‌که هیچ معنایی با طبیعت عملی ندارد، یعنی هیچ نوعی تغییری را در وظیفه و تکلیف ما نمی‌طلبد، شایسته است که آن را در بستر بحث و گفت‌وگوی از خیر مطرح کنیم و خود آن را مستقل از امکانات خاصّی که داریم، ارزشیابی نماییم.

پس در این صورت، اکنون که به اینجا رسیدیم، راه‌حلّی که اسلام برای این مشکل قرار داده- طوری که به نظر ما می‌رسد- متوجّه اولویّت بخشیدن به فضیلت تعمیم خیر مثبت مشترک است، یعنی فضیلتی که درجه عالی از آسایش و رفاه طبیعی را ایجاب می‌کند، نه آنکه

__________________________________________________
(1)- ر ک: صحیح مسلم: 4/ 3295، حدیث 2999؛ مستدرک الوسائل: 2/ 426؛ صحیح ابن حبان: 7/ 155، حدیث 2896؛ مسند احمد: 4/ 332 و 6/ 15، حدیث 23969؛ مسکن الفؤاد: ص 50؛ المعجم الکبیر: 8/ 40، حدیث 7316؛ جامع العلوم و الحکم: 1/ 194؛ شعب الایمان: 4/ 116، حدیث 4487؛ الترغیب و التّرهیب: 4/ 140، حدیث 1549؛ الفردوس بمأثور الخطاب: 3/ 39، حدیث 4094؛ بحار الأنوار: 79/ 139.
(2)- ر ک: سنن ابن ماجه: 1/ 561، حدیث 1764 و 1765؛ مسند احمد: 2/ 283؛ مسند ابی یعلی: 11/ 459، حدیث 6582؛ سنن کبرای بیهقی: 4/ 306، حدیث 8031؛ سنن ترمذی: 4/ 653، حدیث 2456؛ سنن دارمی: 2/ 130، حدیث 2024؛ صحیح بخاری: 5/ 2079، حدیث 5144؛ صحیح ابن حبان: 2/ 16، حدیث 315؛ موارد الظّمآن: 1/ 236، حدیث 952.