آیین اخلاق در قرآن صفحه 706

اشخاص و حالات، طبق گفته غزّالی، به وجود می‌آید. «1»

و کمتر از آن تأکید نشده است که ازدواج نکردن شخصی که از اجتماع به این گمان فاصله می‌گیرد که بدان وسیله برخی از مشکلات اخلاقی را حل کند، در واقع کاری نمی‌کند، جز این‌که از این مشکلات فرار می‌کند. بنابراین؛ آن شخص برای این‌که از خودش انسان پاک و پاکدامن بسازد، برای خودش یک عالم ساختگی و غیر طبیعی می‌آفریند تا بتواند در آن عالم از خطا فرار کند، ولی نه به وسیله قوای ذاتیش، بلکه به نیروی اشیاء دیگر.

در این صورت او را نمی‌رسد که از قهرمانی و شایستگی چیزی به دست آورد که دیگری با مواجهه دلیرانه با زندگی، با همه مشکلاتش و با تمام مسئولیّت و درگیری و از خودگذشتگی به دست آورده است، و آن کسی که تمام نیرویش را به خاطر غلبه بر سختی‌ها به کار می‌برد.

و چنین می‌یابیم پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را که از قرآن کریم الهام گرفته است: «وَ أَنْکِحُوا الْأَیامی مِنْکُمْ وَ الصَّالِحِینَ مِنْ عِبادِکُمْ وَ إِمائِکُمْ» «2»، «وَ لْیَسْتَعْفِفِ الَّذِینَ لا یَجِدُونَ نِکاحاً حَتَّی یُغْنِیَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ» «3»، و از همان آغاز با صدای بلند خطاب به جوانها، آنان را سفارش به ازدواج می‌کند؛ با یک شرط، و آن شرط این است که بتوانند به وظایف همسری عمل کنند.

و هرگاه این مسئولیت را فاقد باشند، به جوان‌ها توصیه می‌کند تا به روزه‌داری بمانند یک وسیله دفاع در برابر انگیزه‌های غریزی روآورند «4»: «ای توده جوانان، هرکه توان مالی دارد، باید ازدواج کند، که آن چشم را از نامحرم بهتر می‌پوشاند و ناموس را بیشتر حفظ می‌کند، و هرکه

__________________________________________________
(1)- ر ک: احیاء العلوم: 2/ 222.
(2)- نور (24) آیه 32: و مردان و زنان بی‌همسر را همسر دهید، و هم‌چنین غلامان و کنیزان صالح و درستکارانتان را.
(3)- نور (24) آیه 33: و آنها که وسیله ازدواج ندارند، باید عفّت پیشه کنند تا خداوند آنان را به وسیله فضلش بی‌نیاز سازد.
(4)- به عقیده من در این حدیث، قاعده راه و رسم رنج‌پذیری و شرط مجوّز آن است، یعنی روشی که بسیاری از علمای اخلاق مسلمان و دیگران ستوده‌اند.

بنابراین؛ محرومیّت و غلبه‌ای را که مدّعیان مهارت اخلاقی غالبا به پیروانشان فرض کرده‌اند، بایستی ما در واقع بی‌هدف باشیم، بلکه آن وسیله‌ای برای مبارزه با بخشی از فطریّات سرکش است که به اعضای بدن زورگویی می‌کنند. و تردیدی نیست که مراحل این مبارزه به تبع حالت انسانی گاهی طولانی یا کوتاه است، ولی همواره این کار موقّتی است، نه بیک حالت عادی و دائمی که عموما بزرگان بر آن سفارش می‌کنند.