آیین اخلاق در قرآن صفحه 726

فَإِذا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ لا تَخافِی وَ لا تَحْزَنِی إِنَّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ» «1». و این حال همه کسانی است که در برابر اراده خدای تبارک و تعالی سر تسلیم فرود آورده‌اند: «وَ مَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِبُ» «2»، «فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْراً» «3».

و در نهایت سخن؛ از این می‌گوید که شخص- درحالی‌که به واجبات اساسی خود عمل می‌کند و گناهان زشت را ترک می‌کند- به این سطح پایین یک فرد پاک بسنده می‌کند، و معنای این سخن آن است که بی‌تردید او شروع به تثبیت هدف بالای خود در حدّ درجه متوسّطی کرده است که این درجه نهایت چیزی است که یک تلاش معتدل به آنجا می‌رسد، و این یک اشتباهی است که هدف با عمل باهم مخلوط شده است!

به راستی که میانه‌روی در عمل را امکان انجام دادن و رسیدن به آن نیست، مگر براساس نیّتی که از ارزش بالا و بالاترین درجات کمال برخوردار باشد. و هر اندازه‌ای که از این سطح پایین‌تر بیاید، به یقین انعکاساتی روی اراده، ایستایی، و تناقض، و بسندگی خواهد داشت.

آیات قرآنی که به ما دستور می‌دهد تا مجاهده جانانه‌ای را در راه خدای سبحان داشته باشیم: «اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ» «4»، «وَ جاهِدُوا فِی اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ» «5»، بدون توجّه به امکانات ما، هیچ معنای انسانی دیگری برای این آیات وجود ندارد. بنابراین؛ درعین‌حالی که این تلاش بالاترین هدف را برای ما تعیین می‌کند و درحالی‌که آرمان‌های اخلاقی ما را تا بی‌نهایت می‌ستاید، در

__________________________________________________

- آن رؤیا را تحقّق بخشیدی! ما این‌گونه نیکوکاران را جزا می‌دهیم، این مسلّما همان امتحان آشکار است، و ما ذبح عظیمی را فدای او کردیم.

(1)- قصص (28) آیه 7 و 8: ما به مادر موسی وحی فرستادیم (و به او الهام کردیم) که موسی را شیر بده و هنگامی که بر او ترسیدی، او را در دریا افکن! و ترس و اندوهی به خود راه مده! چرا که ما قطعا او را به تو بازمی‌گردانیم و او را از رسولان خود قرار می‌دهیم.
(2)- طلاق (65) آیه 2 و 3: و هرکس از خدا بپرهیزد و ترک گناه کند، خداوند برای او راه نجاتی قرار می‌دهد (و مشکلات زندگی او را حل می‌کند) و او را از جایی که گمان ندارد، روزی می‌رساند.
(3)- انشراح (94) آیه‌های 5، 6: به یقین با (هر) سختی آسانی است، مسلّما با هر سختی آسانی است.
(4)- آل عمران (3) آیه 102: آن‌گونه که حقّ تقوا و پرهیزگاری است، از خدا بپرهیزید.
(5)- حج (22) آیه 78: و در راه خدا جهاد کنید و حقّ جهادش را ادا نمایید.