آیین اخلاق در قرآن صفحه 727

واقع می‌خواهد تلاش‌های ما را تا بالاترین درجه ممکن از شدّت و استحکام برخوردار سازد و البتّه ما دیدیم که قرآن کریم تا چه اندازه مردم را به انجام کارهای بهتر وادار می‌کرد و هم‌چنین تشویق می‌نمود تا در رسیدن به مراتب بالاتر بر یکدیگر سبقت بگیرند. و رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم کلید ترقّی را به ما مرحمت کرده و آن را برای بازگشایی این مقام والا به حرکت درمی‌آورد. بنابراین؛ آن حضرت درحالی‌که ما را در زمینه اشیاء مادّی فرمان می‌دهد که به آنچه خداوند نصیب ما کرده، قانع باشیم و همواره به برادرانی که پایین‌تر از ما هستند، نگاه کنیم، در زمینه اخلاقی به ما توصیه می‌کند تا به کسانی که بالاتر از ما هستند، نگاه کنیم و بخواهیم از آنها پیروی کنیم. و در این‌باره می‌فرماید: «دو خصلت است که در هرکه باشد، خداوند او را شکرگذار و بردبار قرار دهد و هرکه این دو خصلت در او نباشد، خداوند او را شاکر و صابر مقرّر نفرماید. هرکه در دینش به بالاتر از خودش نگاه کند و از او پیروی کند و در دنیایش به پایین‌دست خودش بنگرد و خدا را به خاطر لطفی که بر او کرده، سپاس گوید: خداوند او را شاکر و صابر مقرّر کند و هرکه در دینش به پایین‌تر از خودش و در دنیایش به بالاتر از خودش نگاه کند و بر آنچه ندارد تأسّف بخورد، خداوند او را شاکر و صابر مقرّر نفرماید.» «1»

خاتمه بحث [رابطه مشقت و تلاش

اکنون که حقیقت تلاش مطلوب و پسندیده را از نظر قرآن فهمیدیم و دانستیم که تلاش عبارت است از نشاط اخلاقی و مادّی که برای خدمت به انجام وظیفه مسخّر گردد و نسبت به آن مقایسه شود.

بنابراین هر آنچه با مشقّت همراه باشد، رابطه‌ای با تلاش مطلوب ندارد، وانگهی تلاش مطلوب علاوه بر این، نشاط دیدنی است و از دو جنبه به روشنی قابل رؤیت است: زیرا نگرش‌های تلاش مطلوب تنها متوجّه زمینه‌های آماده نیست تا آنها را با آگاهی به کار ببندد، بلکه در همان حال در یک نگرش واحد مشتمل بر علاقه‌های متفاوتی است. از طرفی با پروردگارش و با همه مردم، و از سویی با خودش تا این‌که بین همه این‌ها عادلانه تقسیم شود و