آیین اخلاق در قرآن صفحه 728

به تکلیف‌های مختلف اقدام نماید.

و در نهایت تلاش مطلوب تلاشی است برجسته، آگاه از سرانجام کارها، بنابراین در حقیقت نمی‌خواهد پایان یابد و در زمان مستهلک شود، و بی‌نتیجه و بدون فردای آینده باشد، بلکه بر عکس، تلاش مطلوب توقّع نوعی از پایداری و ثباتی را دارد که با این پایداری همچنان بر خوشحالی و شادمانی‌اش افزوده گردد.

بنابراین؛ وقتی که تلاش مطلوب با عناصر سه‌گانه‌اش: (نیرو، مکان و زمان) آهنگ چنین هدف والایی را به خاطر وظیفه نماید، می‌بایست در سر راهش مواظب باشد، به‌گونه‌ای که در حال درخشندگی از افراط بپرهیزد و در حال کوتاه آمدنش از تفریط دوری کند.

البتّه همه این‌ها به آن خاطر است که ما هرچه زودتر حدّ میانه‌ای را یادآور شویم که ارسطو مجموعه‌ای از فصول کتاب اخلاق خود را به آنها اختصاص داده است. و شاید مفید باشد که ما ارتباط نزدیک بین آن دو نظریّه را قطعی شماریم، ولی ما به‌طور مشخّص می‌دانیم که مسأله نوعی از معرفت وقتی که موجود است و یا موجود نیست، نوعی اصالت تاریخی دارد که مطرح نشده است؛ و همه دنیا می‌داند که نظریّه قرآن پس از نظریّه ارسطو آمده است، ولی از سوی دیگر همه دنیا می‌داند که از اشتباهات واضح تاریخی است، اعتقاد به فرضیه عاریه گرفتن قرآن از ارسطو، زیرا ارتباط تفکّر اسلامی با فلسفه هلنیسم در حقیقت به وجود نیامد، مگر پس از گذشت دو قرن بعد از اسلام.

تنها چیزی که هم‌اکنون هدف ماست، این است که می‌خواهیم فقط بدانیم تا چه اندازه این دو نگرش باهم شباهت دارند و در چه موردی اختلاف؟

به راستی تفکّر سنجش یک اندیشه قدیمی است، مکتب فیثاغورثی معتقد بود، جهان عبارت از عدد و نسبت عددی است و افلاطون در زمینه اخلاق معتقد بود، که باید همه چیز براساس سنجش و مطابق مقتضیات عقل سلیم انجام گیرد.

موقعی که ارسطو می‌خواست این نظریّه را برای ما در شکلی با حدّ اقلّ تجرید مطرح کند، به ضرورت پای‌بندی بر حدّ وسط عادلانه، یعنی دوری از حدّ افراط و تفریط و یا زیاده و نقصان تأکید داشت.

باری ما همین اصل عملی را عینا در قرآن کریم می‌بینیم، نه تنها به مناسبت تلاش، تقوا و