آیین اخلاق در قرآن صفحه 732

به کمترین مقدار از بدی‌ها و شرور بسنده نماید». «1»، و این نهایت تعریف ارسطوست!

امّا قرآن کریم که تعلیمات پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به‌طور کامل آن را بازگو می‌کند، برعکس نظر ارسطو برای هر فضیلتی معیار محسوسی را تعیین می‌کند که به قدر کافی قابل شناخت نموده و بدان وسیله تمام فرصت‌های خطا و اشتباه تقریبا از بین می‌رود.

برای این‌که ما در این مورد قانع شویم، همین‌قدر بس که مجموعه پرسش‌های ارسطویی مذکور را براساس روش و قانون قرآنی مطرح کنیم، پاسخ مشخّص برای هر مورد سؤال را در آن جا پیدا کنیم.

و بلکه بیشتر از آنها، زیراکه این شریعت پس از آنکه برای هر فضیلتی معیار و مقیاس نوعی آن را وضع کرده، احکام همه فضایل را با قاعده کلّی به دنبال آن آورده است که ما را موظّف می‌کند تا همه وظایف ضروریمان را با یکدیگر هماهنگ سازیم.

و در نهایت اعتدالی را که اسلام در ارتباط با میزان تلاش می‌ستاید، در حدّ وسط ریاضی و هندسه و یا در نقطه اوج تجسّم نمی‌یابد، درحالی‌که این دو نوع حدّ وسط دو قول مورد تردید در اندیشه ارسطویی است و اعتدال تنها در جایگاه بالایی است که به قدر امکان نزدیک به کمال و مقرون به سرور و آرمان است، و این همان چیزی است که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در توجیهات خویش به رفق و مدارا و به آنچه که در ذات خود معتدل است، بیان می‌کند و می‌فرماید: «همانا دین شادمان می‌گرداند و هرگز کسی در صدد غلبه بر دین برنمی‌آید، مگر این‌که دین بر او غالب می‌شود، بنابراین استوار باشید و تندروی نکنید و خوش‌رفتار باشید!» «2»

__________________________________________________
(1)- مرجع پیشین/ در فصل نهم.
(2)- ر ک: صحیح بخاری: 3/ 199، و سعد السّعود ابن طاووس: ص 52؛ صحیح ابن حبّان: 2/ 63، حدیث 351؛ عوالی اللّآلی:

1/ 69؛ سنن کبرای بیهقی: 3/ 18، حدیث 4518؛ بحار الانوار: 74/ 40؛ سنن نسائی (برگزیده): 8/ 22؛ مسند شهاب:

2/ 104، حدیث 976؛ التّمهید ابن عبد البر: 5/ 121؛ کشف الخفاء: 2/ 376، حدیث 2649.