آیین اخلاق در قرآن صفحه 743

پیشرفت اشتراک دارند. «1» و دیدیم چگونه عقل به وسیله ایمان کمال می‌یابد، «2» و چگونه ایمان بر عقل متّکی است، «3» و چگونه یک فرد از حسن جریان زندگی اخلاق عمومی پاسداری می‌کند، «4» هرچند که مکلّف به مسئولیّت خصوصی فردی است. و چگونه جامعه از سوی دیگر به خاطر برتری خود و به خاطر حقّ مقدّسی که نسبت به اعضا و افراد خود دارد، احساس برتری می‌نماید «5» (بدون این‌که با این وجود، از آنها فداکاری‌های بی‌فایده و یا بی‌حساب بطلبد»، «6» وانگهی؛ در همان حال وظیفه ناگواری را اشعار می‌دارد که بر عهده اجتماع است که برای محرومان مقدار مناسبی از رفاه را ضمانت کند، «7» و هر نوع سنگینی طاقت‌فرسا را از ایشان دور سازد. «8»

تمام این سخت‌گیری‌ها، و این جزر و مدها پیرامون یک اصل می‌چرخد که در دل نظام اتّفاق می‌افتد و ممکن است در اندیشه «تقوا» خلاصه شود: که خود مفهومی است با نقش مرکّب؛ چون هم عمیق‌ترین احترام را برای «مثل اعلا» دارد و هم در جست‌وجوی برترین شرایطی است که طبیعت را به قدر امکان فراهم می‌آورد.

و فایده چنین بررسی آن است که ما را با تمام ژرفای مسئله‌ای آشنا می‌کند که همه ما به انجام آن دعوت شده‌ایم، وانگهی به ما می‌نماید که چگونه این انجام وظیفه به پایه محکمی استوار است.

ولی تمام این‌ها جز نیاز عقلانی را اشباع نمی‌سازد و چیزی جز جنبه ثانوی از مسئله اخلاقی به شمار نمی‌آید، بنابراین از جمله کارهای ممکن آن است که «شخص دارای فضیلتی باشد، بدون این‌که تعریف آن فضیلت را بداند.» پس در این صورت ما نیازمندیم تا بدانیم که فضیلت بسی بالاتر از نیاز ما به تعریف آن است.

چه باید بکنیم؟ ... این بزرگ‌ترین پرسش‌ها و دشوارترین آنهاست؛ زیراکه غذای روزانه برای روح انسانی است. و البتّه این عمل ما ناقص است با نقصی آشکار، اگرچه در قرآن از اساس نظری و از اصول عامه اخلاق پرده برداشته است، از مشاهده آثار بزرگ و شگفت‌انگیز اخلاق تطبیقی رو برتافته است که قرآن کریم آن را به ما پیشنهاد داده است.

به این ترتیب بیان اخلاق عملی این است.

(2 تا 8)- ر ک: فصل دوم.