آیین اخلاق در قرآن صفحه 80

استفاده می‌شود: «وَ قالُوا لَوْ کُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما کُنَّا فِی أَصْحابِ السَّعِیرِ» «1»، و در دل مؤمن دو نور وجود دارد، درحالی‌که کافر جز یک نور در خود نمی‌یابد و این همان راز نور درهم‌آمیخته است:

«نُورٌ عَلی نُورٍ» «2»

آیا معنای این سخن آن است که در الزام اخلاقی، ما بین دو منبع مختلف (عقل، وحی) تفاوت قائل شویم؟ هرگز! بلکه شایسته‌تر آن است که ما هر دو را هم‌چون یک منبع ببینیم، امّا نزدیک‌ترین آنها به مردم (عقل) از صفای کمتری برخوردار است، و این بدان جهت است که آن نور مکمّل (وحی) برای ما کمتر دست‌یافتنی است و تسلّطی نیز بر ما ندارد. بنابراین از ناحیه آن تعهد اخلاقی نیست، پس تعهد از خلال باطن و وجدان فردی ما و شرایط خاصّی است که تحقّق می‌یابد، به این ترتیب، از ناحیه همین وجدان فردی در همه حالات، این امر مباشر (عقل الهی) را دریافت می‌کنیم و عقل بشری ما نیز همان چیزی است که ما را فرمان می‌دهد تا در برابر عقل الهی تسلیم باشیم.

از این‌رو، غزالی امکان یافته است، بگوید: «سخن گوینده‌ای که می‌گوید: ناخواسته این کار انجام شد! سخن بی‌دلیلی است، زیرا کاری که نه در آخرت و نه در دنیا انجام دادن و ندادنش غرض و فایده‌ای برای ما ندارد، سرگرم شدن به آن معنایی ندارد، چه دیگران آن عمل را بر ما تحمیل کنند و یا نکنند». «3» این از سویی؛ و از سوی دیگر، وقتی که من از خود می‌پرسم تا عملا با وظیفه خویش در جایی که از وضوح نسبی برخوردار است آشنا شوم، درحالی‌که پیش از شروع به کاری سر تسلیم در برابر انوار فطری خود فرود آورده‌ام، بنابراین راهنمایی وجدان و ضمیر من هرگز ارزش یک قانون اخلاقی را برای من ندارد، مگر وقتی که معتقد باشم که در ذات خود بیانگر یک حقیقت اخلاقی است، نه یک حقیقت نسبی نسبت به احساس من. تمام تلاش فکری و تأمّلم با هدف مطالعه این حقیقت است که معتقدم در اعماق جان من و در جوهر ذات هر موجود عاقلی ریشه دارد.

بنابراین، هرگاه به ما بگویند که ما کسانی هستیم که به عنوان اعضای عالم عقلی برای خود قانون‌گذاری می‌کنیم، بر ما لازم است که براساس آن استقلالی که ویژه عقل است باهم متّفق

__________________________________________________
(1)- ملک (67) آیه 11: «و می‌گویند: اگر ما گوش شنوا داشتیم و یا تعقّل می‌کردیم، در میان دوزخیان نبودیم.»
(2)- نور (24) آیه 35: «نوری است بر فراز نور».
(3)- احیاء علوم الدّین، چاپ حلبی، ج 4، ص 4.