آیین اخلاق در قرآن صفحه 806

تو نمی‌دانی آن گردنه چیست؟! آزاد کردن برده‌ای.»

یا زمینه‌سازی آزادی ایشان:

«وَ الَّذِینَ یَبْتَغُونَ الْکِتابَ مِمَّا مَلَکَتْ أَیْمانُکُمْ فَکاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِیهِمْ خَیْراً وَ آتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِی آتاکُمْ». «1»

قرآن کریم علاوه بر این سفارش‌های زنده به صراحت از حالاتی سخن می‌گوید که آزاد کردن بردگان در آن حالات به خاطر پوشش گناه مشخّصی واجب می‌گردد، از آن جمله حالت قتل غیر عمد است. (نساء/ 92: کسی که مومنی را از روی خطا به قتل رساند، باید یک برده مؤمن را آزاد کند و خون‌بهایی به کسان او بپردازد).

و حالت سوگند شکستن (مائده/ 89: و کفاره چنین سوگندی (یکی از سه چیز است): اطعام ده مسکین، این غذا باید حد وسط غذایی باشد که خانواده‌تان تغذیه می‌کنید، پوشاندن لباس به ده نفر نیازمند، یا آزاد کردن یک برده)

چنان‌که بخشی از زکات سالیانه به تصریح قرآن اختصاص به آزادسازی اسیران، و بخش دیگر به دیون بدهکاران هم‌وطن داده شده است. (توبه/ 60: صدقات و زکات برای فقیران است و مستمندان، و عاملان و جمع‌آورندگان زکات و ... ادای دین بدهکاران و ...)

اما سنت بر تنگنا قرار دادن ریشه برده‌گیری، تنها بر محدود ساختن این حق بر مبارزان در جنگ مشروع به خاطر دفاع از عقیده بسنده نکرده است، بلکه آن فاصله‌ای را که ممکن است این نظام قدیم بین طبقات مختلف جامعه به وجود آورد، کوتاه کرده است.

آری؛ این رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم است که بر مالکان بردگان دستور می‌دهد که برای بردگانشان پوشاک و خوراکی را که می‌دهند، باید فراوان باشد و مبادا آنها را به کاری وادارند که از توان آنها بیرون باشد، در صحیح مسلم: 3/ 1282، حدیث 1661، آمده است که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم می‌فرمود: «آنان برادران شمایند، خداوند زیردست شما قرار داده، پس آنها را از آنچه می‌خورید بخورانید و از آنچه می‌پوشید بپوشانید و مبادا پیش از توان آنها تکلیف کنید و اگر کردید آنها را کمک کنید». ر ک: صحیح بخاری: 1/ 20، حدیث 30، و 2/ 899، حدیث 2407؛ سنن ترمذی: 4/ 334، حدیث 1945؛ سنن کبرای بیهقی: 8/ 7؛ سنن ابی داوود: 4/ 30، حدیث 4158؛ سنن ابن ماجه: 2/ 1216، حدیث 3690؛ مسند احمد: 5/ 158، حدیث 21447؛ مصنف عبد الرزّاق: 9/ 448

بلکه هرکس با برده‌اش بدرفتاری کند، باید او را آزاد کند، اگر می‌خواهد که خدا او را بیامرزد؛ مسلم در صحیح خود: 3/ 1281، حدیث 1659، نقل کرده: «از ابی مسعود انصاری می‌گوید: من غلامم را می‌زدم، صدایی از پشت سر شنیدم که می‌گفت: ابو مسعود! بدان که قدرت خدا به تو بیش از قدرت تو بر اوست، برگشتم: دیدم رسول خداست، عرض کردم: یا رسول اللّه! او را برای خدا آزاد کردم، فرمود: اگر این کار را نکرده بودی، آتش دوزخ تو را فرامی‌گرفت.» ر ک: شعب الایمان: 6/ 373، حدیث 8569؛-