آیین اخلاق در قرآن صفحه 81

باشیم.

معنای این عبارت در واقع چیست: «آیا عقل، خود قانون‌گذاری می‌کند؟»، آیا عقل ایجاد قانون می‌کند یا این‌که عقل زمینه را برای دریافت قانون فراهم می‌سازد، بر این اساس که قانون جزئی از هستی عقل است، تا قانون را بر اراده الزام کند؟

توضیح این‌که هرگاه عقل به وجودآورنده قانون باشد، سروری مطلق بر قانون خواهد داشت، در آن صورت به پیروی از خواست خود یا قانونمند خواهد ماند و یا قانون را از بین خواهد برد، و اگر عقل چنین توانی را نداشته باشد، و قانون پیش از وجود عقل وضع شده و آفریدگار عقل، قانون را همانند یک اندیشه فطری در عقل سرشته باشد، پس عقل از قانون، جداناشدنی خواهد بود.

در این صورت، معنای عبارت چنین خواهد شد که انسان از عقلش نصیحت بطلبد، همان را که در کتاب فطرت پاک خود می‌خواند و در لوح انسانیّت با وصف نوعی آن جستجو می‌نماید، چیزی را که خداوند انسان را بر آن فطرت آفریده است. و به عبارت دیگر، وقتی که ملحدترین و بی‌دین‌ترین فرد به سیطره عقل رجوع کند، در واقع هیچ کاری جز گوش جان سپردن به این صدای الهی نمی‌تواند انجام دهد که بدون نام بردن از خود، در درون هریک از ما به صراحت سخن می‌گوید، و آن‌گاه که مؤمن حدیث نفس کند، با وی حرف می‌زند.

امّا اگر این دو نور فطری و وحی الهی شاخه‌های یک ریشه‌اند و بس، پس باید سرانجام بپذیریم این خدای سبحان است که همواره ما را به وظایف ظاهری و باطنی ارشاد می‌کند.

آری این‌چنین به راه حلّ الزام اخلاقی در اسلام، به صورت اصلی خود هم‌چون یک قانون قطعی (evitisop ioL) می‌رسیم.

بر ما لازم است وقتی که با چنین زمینه جدیدی روبه‌رو می‌شویم، از خود این مطلب را بپرسیم که آیا شریعت اسلامی یک منبع دارد و یا منابع مختلف؟ این پرسش برای آن است که فقها برای شریعت اسلامی به‌طور کلّی، چهار منبع مشخّص کرده‌اند که عبارتند از: قرآن یا سخن خدا؛ سنّت یا آنچه از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نقل شده است، اجماع یا حکمی که اجماع شده امّت است؛ و