آیین اخلاق در قرآن صفحه 83

ب- سنّت:

حقیقت این است که تمام دانشمندان اتّفاق‌نظر دارند که تعالیم سنّت عملی یا آنچه از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به ما رسیده است، «1» منبع دوم با اهمیّت بسیار برای شریعت اسلامی- پس از قرآن- است.

قرآن کریم خود از مؤمنان می‌خواهد که بدون زحمت پس از ایمان به نبوّت به تمام اوامر او تسلیم باشند، از جمله: «فَلا وَ رَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ فِیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لا یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً» «2»، و این آیه: «مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ» «3»، و این آیه:

«وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ» «4»، و این آیه: «وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ» «5»

باوجود این، اگر به حقیقت امر نگاه کنیم، می‌بینیم که تمام اوامر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، تکلیف نهایی را- هر نوع تکلیفی که باشد، خواه شرعی و یا دینی- الزام و ایجاب نمی‌کند، مگر در حدّ معیّن و مشروط و آن هم بدین صورت که به صراحت یا به‌طور ضمنی در پوشش تفکّری باشد، که صفت وحی آن را پوشش دهد.

هرگاه مشتمل بر این صفت الهی نباشد، زمینه‌ای برای آموزه قانونی نخواهد بود، و در مثل مانند آن است که شخصی بدون سلطه بر دیگران حرفی را گفته باشد! «6»

__________________________________________________
(1)- مقصود از سنّت مأثوره، تمام اقوال، افعال و تقریرات پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و تمام موافقت‌های ضمنی، استحسانی و یا ردّ آن حضرت است. البتّه از نظر شیعه: اقوال، افعال و تقریرات، ائمّه معصومین علیهما السّلام نیز سنّت است- م.
(2)- نساء (4) آیه 65: «به پروردگارت سوگند که آنها مؤمن نخواهند بود، مگر این‌که تو را در اختلافات خود به داوری بطلبند، در دل خود از داوری تو احساس ناراحتی ننمایند و کاملا تسلیم باشند.»
(3)- نساء (4) آیه 80: «هرکس از پیامبر اطاعت کند، از خدا اطاعت کرده است.»
(4)- حشر (59) آیه 7: «آنچه رسول خدا برای شما آورده است، بگیرید (و انجام دهید).»
(5)- نور (24) آیه 56: «رسول خدا را اطاعت کنید تا (در پرتو انجام این دستورات) مشمول رحمت او (خدا) شوید».
(6)- چنان‌که اشاره شد، تمام گفتار و رفتار پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم حجّت است، به بیان صریح قرآن کریم، هیچ سخن پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم برخاسته از هوی و هوس نیست، بلکه همه وحی الهی است: «وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحی (رحمن/ 3 و 4)، یعنی: و هرگز از روی هوای نفس سخن نمی‌گوید، (سپس با صراحت می‌فرماید:) آنچه می‌گوید: جز وحی که بر او نازل شده نیست.-