آیین اخلاق در قرآن صفحه 85

موقعی که موضوعی از موضوعات رسالت الهی خود را- راجع به نظام اخلاقی، تشریعی و یا عبادی- مطرح می‌کند، به خطاهای کوچک و بزرگ گرفتار می‌شود، «1» مگر زمانی که با وحی الهی پشتیبانی گردد.

هم‌چنین می‌بینیم که قرآن مجید در موارد زیادی به آن حضرت اعتراض می‌کند؛ چون وی به حال مشرکان دلسوزی کرد و نسبت به ایشان موضعی گرفت که نشانی از رحمت داشت، درحالی‌که باید بیشترین سختگیری را می‌نمود: «ما کانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَکُونَ لَهُ أَسْری حَتَّی یُثْخِنَ فِی الْأَرْضِ» «2» در جای دیگر پیامبر را مخاطب می‌سازد: «عَفَا اللَّهُ عَنْکَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ» «3»، و در مورد سوم

__________________________________________________

- المحلی، 8/ 286؛ مسند احمد، 1/ 162 و 3/ 153؛ شرح نهج البلاغه،/ 207؛ الجامع الصغیر، 1/ 416، حدیث 2714؛ کنز العمّال، 11/ 465، حدیث 32182؛ فیض القدیر، 1/ 625؛ سبل الهدی و الرّشاد، 12/ 7.

به راستی نمی‌دانیم چه اموری بوده است که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در آن وارد نبوده است، بنابراین اگر اموری از قبیل گردافشانی درخت خرما بود که اوّلا چرا وارد نباشد ... ولی اگر منظور امور مربوط به خلافت و یا امامت است، بحث دیگری است. یادداشت محقّق

(1)- ما نمی‌خواهیم درباره این عبارت که نسبت خطا- العیاذ باللّه- به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم داده، یادداشتی بنویسیم، ولی از مؤلّف کتاب می‌پرسیم: آیا خود اعتقاد به عصمت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم دارد یا خیر، و آیا او را مؤیّد از جانب وحی می‌داند یا نه؟ و آیا به او در قانون‌گذاری تنها، اعتماد است یا نه؟ و بالاخره موضع مؤلّف کتاب نسبت به آیات عصمت چیست؟
(2)- انفال (8) آیه 67: «هیچ پیامبری حق ندارد اسیران جنگی داشته باشد، تا به اندازه کافی جای پای خود را محکم کند و ضربه‌های کاری و اطمینان‌بخش بر پیکر دشمن زند».

ما درصدد بررسی شأن نزول این آیه شریفه نیستیم، بلکه همین اندازه می‌گوییم که با این موضعگیری مؤلّف موافق نیستیم که می‌گوید: «هم‌چنین می‌بینیم که قرآن مجید در موارد زیادی به آن حضرت اعتراض می‌کند». خلاصه عقیده دانشمندان شیعه امامیه در شأن نزول این آیه کریمه آن است: پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم با اصحابش درباره اسیران مشورت کرد، پیشنهادهای آنان با نیّات آلوده همراه بود، در عوض خیرخواهی، خداوند از نیّات آنها پرده برداشت و آنان را نکوهش کرد و نیرنگ آنها را آشکار نمود و این آیه نازل شد، بنابراین سرزنش متوجّه آنها بوده و اعتراض نسبت به عقیده ایشان است و برای پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم وضع آنان را روشن کرد تا معلوم شود که مشورت با ایشان به خاطر نیاز پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به پیشنهادهای آنها نبوده است، بلکه تنها برای آن بوده که دل‌های آنان را نرم کند و به آنها بیاموزد، در وقت تصمیم‌گیریشان چه کنند، و برای این‌که به آداب الهی مؤدّب شوند، به این منظور با آنها مشورت کرد.

بعضی گفته‌اند که در میان امّت پیامبر کسانی‌اند که به دنبال آشوب و در کمین حادثه‌اند و خلاف را در باطن خود پنهان می‌کنند و کینه در دل دارند و در تخریب امر پیامبر می‌کوشند و برخلاف دینش عمل می‌کنند و کسی آنها را نمی‌شناسد و نام- و نشان ایشان را نمی‌داند، پس پیامبر خواست با چنین کسانی مشورت کند تا پرده از باطن ایشان بردارد. ر. ک شیخ مفید، الفصول المختارة، ص 32؛ المسائل العکبریّه، ص 108 با تصرّف.

نقل کرده‌اند که پیامبر در جنگ بدر درباره اسیران به اصحابش فرمود: اگر خواستید بکشید و اگر خواستید آزاد کنید! اصحاب گفتند: ما فدیه می‌گیریم تا بهره‌مند گردیم و بدان وسیله در برابر دشمن تقویت شویم، گویند: پیامبر از گرفتن فدیه راضی نبود تا این‌که سعد بن معاذ نارضایتی پیامبر را در چهره‌اش دید، گفت: یا رسول اللّه! این اوّلین جنگی است که در آن با مشرکان روبه‌رو شدیم، از نظر شدّت عمل و کشتن این‌ها بهتر از نگه داشتن آن‌هاست، عمر بن خطّاب گفت: یا رسول اللّه! آنها شما را تکذیب کردند و با شما جنگیدند، آنها را بیاورید و گردن بزنید! علی را اجازه بده تا گردن عقیل را بزند ... ر. ک محمد باقر مجلسی، بحار الانوار، 9/ 242؛ فضل بن حسن طبرسی، مجمع البیان: 4/ 495؛ محمّد حسین طباطبایی، المیزان: 9/ 139.

(3)- توبه (9) آیه 43: «خداوند تو را بخشید، چرا به آنها اجازه دادی؟»

این آیه شریفه نیز مانند آیه قبلی است. دلیل بر این مدّعا سخن امام رضا علیه السّلام است که فرمود: این از باب «ایّاک اعنی و اسمعی یا جاره» نازل شده است به ظاهر خداوند پیامبر را مخاطب قرار داده، ولی منظور امّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم است [همان‌طوری که در ضرب المثل معروف داریم: «به در می‌گوید، دیوار بشنود!» م درباره حدیث ر. ک: مسند الامام الرّضا، 2/ 130؛ طبرسی، الاحتجاج، 2/ 222؛ محمّد باقر مجلسی، بحار الانوار، 11/ 83؛ سیّد مرتضی تنزیه الانبیاء، ص 114.

و یا حدیثی که امام باقر علیه السّلام فرمود: تا کسانی را که عذر دارند و کسانی را که بدون عذر در خانه نشسته‌اند، بشناسی! ر. ک: منابع قبلی؛ نیز: قمی، التفسیر (تفسیر قمی)، ص 269.