آیین برنامه سازی سیر و سلوک در قرآن صفحه 63

2. خودشناسی در مقیاس با خداشناسی طریقت دارد، نه موضوعیت: «وتکون النفس طریقاً مسلوکاً والله سبحان هو الغایه الّتی یسلک الیها و ان الا ربک المنتهی».(1)

2. طریق عملی نفس

2. طریق عملی نفس

معلوم شد که غرض از معرفتِ نفس در معرفت رب، معرفتِ شهودی است، نه فلسفی، و عرفانی است، نه برهانی، ولی باید دانست که غرض، عرفان عملی و سلوکی برای وصول است و لازمه «طریق عملی» در خودشناسی، طهارت درونی و سیرِ از مرحله­ای به مرحله دیگر در پرتو فقرشناسی و فقرباوری وجودی است؛ زیرا اگر خدای سبحان فرمود: «وَفِی أَنفُسِکمْ أَفَلاَ تُبْصِرُونَ»(2) یا «سَنُرِیهِمْ آیاتِنَا فِی الْآفَاقِ وَفِی أَنفُسِهِمْ حَتَّی یتَبَینَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ»،(3) دریافت این حقیقت است که «یا أَیهَا النَّاسُ أَنتُمُ الْفُقَرَاءُ الی الله وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِی الْحَمِید.»(4) پس انسان، عین فقر و نیاز به مبدأ غنی و بی­نیاز است و ربط وجودی و تعلّق ذاتی به حق سبحانه دارد و فهم و شهود این معنا و حقیقت، انسان را به مَسْلک نیستی در عالم سیر و سلوک سوق می­دهد. به تعبیر میرزاجوادآقا ملکی­ تبریزی:

[ای طالب معرفت نفس!] کیفیت فکر جز این نیست که فکرکننده گاهی در تجزیه نفسش فکر کند و گاهی در تجزیه عالم، تا آنکه برای او محقق شود که آنچه از عالم می­داند، نیست مگر نفس خودش و عالم خودش، نه عالم خارجی؛ و محقق شود که این عوالمی که برای او معلوم شده، همگی مرتبه ای از نفس خود اوست تا آنکه خود را برای خود بیابد که چیست؟ سپس باید از دل خود هر چه صورت و خیال است، نفی کند و فکرش فقط در «عدم» باشد، تا آنکه حقیقت نفسش برای او منکشف گردد؛ یعنی عالم از پیش ­روی او برداشته شود و حقیقت نفس او بدون صورت و ماده برای او ظهور کند و این

1- تفسیر المیزان، ج 17، صص 193 و 194.
2- نک: ذاریات: 21.
3- نک: فصلت: 53.
4- نک: فاطر: 15.