آیین برنامه سازی سیر و سلوک در قرآن صفحه 66

بنابراین، از رهگذر عبدالله شدن، به مقام «صبغهالله»، «عندالله» و سپس «وجه الله» گشتن راه می­یابد و حرکت استکمالی جوهری­اش، او را به حرکت اشتیاقی و حبّی می­رساند که «مَن عرف نفسه جاهدها.»(1) چنین مجاهدت و سلوکی، او را به شهود ذات حق می­رساند و در طریق حضوری و شهودی نفس که طریقی عملی است، «شهید» در آیه «أَوَلَمْ یکفِ بِرَبِّک أَنَّهُ عَلَی کلِّ شَی ءٍ شَهِید»(2) معنای «مشهود» دارد. به تعبیر علامه طباطبایی رحمه الله : «والشهید بمعنی الشاهد اَوْ بمعنی المشهود و هو المناسب سیاق الآیه»(3) که «سالک برای رسیدن به قلّه منیع انسانیت؛ یعنی «توحید» باید آنها را انجام دهد و مسیر را با ضوابط و چگونگی­ها دانسته و داشته باشد و با طی مقامات و منازل، به کمال مقصود برسد.»(4) به تعبیر علامه حسن­زاده آملی: «جزای فنای فی­الله، بقای بالله است.»(5) به همین دلیل، علامه جعفری، عرفان اسلامی را چنین تعریف می­کند:

عرفان اسلامی، گسترش و اشراف نورانی «مَن انسانی» بر جهان هستی است، به جهت قرارگرفتن «من» در جاذبه کمال مطلق، که به لقاءالله منتهی می گردد.(6)

به همین دلایل، عرضه شد معرفتِ نفس با مراقبت نفس و محاسبت نفس، قرین و رهین است تا انسان را به عالی­ترین درجات تکاملی­اش برساند. به همین برهان، علامه طباطبایی رحمه الله در تفسیر آیه: «یاأَیهَا الَّذینَ آمَنُوا اتَّقُوااللَّهَ وَلْتَنظُرْ نَفْسٌ مَا قَدمَتْ لِغَد وَاتَّقُوااللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ»،(7) تقوای نخست را به معرفت نفس، و تقوای دوم را به مراقبت نفس و «وَلْتَنظُرْ نَفْسٌ مَا قَدمَتْ لِغَد» را به محاسبت

1- شرح غررالحکم و دررالکلم، ج 5، ص 177.
2- نک: فصّلت: 53.
3- المیزان، ج 17، ص 404.
4- نک: مرتضی مطهری، آشنایی با علوم اسلامی­بخش عرفان، صص 187 و 188.
5- حسن حسن زاده آملی، هزار و یک کلمه، ج 5، کلمه 474، ص 151.
6- عرفان اسلامی، ص 23.
7- حشر: 18.