آیین برنامه سازی سیر و سلوک در قرآن صفحه 67

نفس تفسیر کرده است.(1)

3. سلوک اخلاقی، مقدمه سلوک عرفانی (تهذیب نفس و ادراک رفیع­الدرجات)

3. سلوک اخلاقی، مقدمه سلوک عرفانی (تهذیب نفس و ادراک رفیع­الدرجات)

در بحث از طریق عملی نفس، گفتیم که جوهر حرکت انسان به خدا، تطهیر درون و تزکیه نفس است. در اینجا باید دانست که انسان تا «تخلیه» نکند، یعنی به وسیله جهاد اصغر و مبارزه رذایل و فضایل، فضایل را پیروز نکند و به واسطه توبه، به «انقلاب حقیقی» و انقلابی علیه خویشتنِ خویش برای سیر از مقام «هست» به مقام «باید» و از وضع موجود به وضع مطلوب نپردازد و «توبه و انابه» را ادراک نکند، به مرتبه «تحلیه» یا آراستگی باطن به صفات حمیده و فضایل و مکارم عالیه اخلاقی نمی­رسد و «مقام تجلیه» را که جلوه­گری با نور الهی و مظهر جمال و جلال الهی شده است، درک و دریافت نخواهد کرد.

پس تخلیه، تحلیه و تجلیه لازم بوده و در سیر و سلوک اخلاقی تحقّق­پذیر است. به همین دلیل، سائر الی­الله بایسته است از منزل اخلاق به منزل عرفان راه یابد که راه عرفان از اخلاق می­گذرد و تخلّق به اخلاق الهی که رهاورد سلوکِ قرآنی است، انسان را خداخُو می­کند و سالک را به مقام «وصول» می رساند. آیه «قَد أَفْلَحَ مَن زَکاهَا»(2) در مقام تبیین فَلاح انسان بر محور تزکیه نفس است که «خودستایی» است؛ یعنی رهایی انسان و نجاتش از ماسوای الهی و همه قیود و بندگی و بردگی غیرخدا. اگر انسان مصداق «طَهِّروُا اَنْفُسَکُمْ مِنْ دَنَسِ الشَّهواتِ تَدْرِکوُا رَفیعَ الدَّرَجاتِ»(3) گردد، در صراط تزکیه نفس قدم می­نهد و منازل تزکیه نفس را در پرتو اوامر و نواهی الهی و سنت­های الهیه، یکی پس از دیگری می­پیماید و به تعبیر ابن­سینا:

1- تفسیر المیزان، ج 19، صص 216 - 220.
2- نک: شمس: 9.
3- شرح غررالحکم و دررالکلم، ج 4، ص 257.