آیین برنامه سازی سیر و سلوک در قرآن صفحه 70

و طالب و طلب و مطلوب نباشد...»(1) که قیامت سلوکی عارف، قیام کرده و یک حقیقت بیش نیست: «لِمَنِ الْمُلْک الْیوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِد الْقَهَّارِ.»(2) در شرح اشارات خواجه طوسی نیز جریان مقام «وقوف» (منتهٍ الی الواحد ثم وقوف) آمده است: «هُناکَ لایَبْقی واصِفُ وَلامُوصُوف وَلاسالِکٌ وَلامَسْلُوک ولاعارِف وَلامَعْروف وَ هُوَ مَقامُ الْوُقُوفِ.»(3) پس به تعبیر امام علی علیه السلام : «لایزکوا عندالله سبحانه الّا عقل عارف و نفسٌ غَروف».(4)

انسان خردگرا و عاقل و فرزانه و صاحب نفس روی گردان از دنیا و اعتبارات دنیوی و نفسانی، اهل تزکیه و طهارت است و سپس شایسته سیر و سلوک الی­الله. به همین دلیل، گفتیم که انسان تا اخلاقی نباشد، عرفانی نمی شود و تا مراحل اخلاق را پشت سر نگذارد، مراحل عرفان را پیش روی نخواهد داشت. عرفان به نفس، همه مقدمات و مقارنات سلوک اخلاقی _ عرفانی را در برخواهد داشت که انسان باید از نفس اماره تا نفس مطمئنّه و راضیه و مرضیه را نیز در سلوک اخلاقی _ عرفانی منظور کند.(5) به تعبیر امام علی علیه السلام : «اَلْاِشْتِغالُ بِتَهذیبِ النَّفْسِ اَصْلَحُ»،(6) «خَیْرُ النُّفوسِ اَزْکاها»(7) و «ذَروَه الغایاتِ لایَنالُها اِلّا ذُو و التَّهْذیبُ وَ المُجاهِداتُ».(8)

تزکیه نفس نیز تشکیک­پذیر، تدریجی و با مجاهدت و تحمل ریاضت ممکن است و خود، مقدمه واجب عرفان عملی و سلوکِ عرفانی شمرده می­شود که قرآن کریم بدان رهنمون است و «تزکیه نفس» و تخلّق به اخلاقِ الهی و رشد و فلاح و سعادت و صِلاح را رَهین هم نهاده است که امام علی علیه السلام فرمود: «قُلُوب

1- نصیرالدین طوسی، اوصاف­الاشراف، ص 101.
2- نک: غافر: 16.
3- نک: دروس شرح اشارات و تنبیهات، ص 258؛ شرح تفصیلی، صص 243 - 259.
4- غررالحکم و دررالکلم، ح 10882.
5- نک: میزان­الحکمه، ج 13، صص 6286 و 6411.
6- میزان­الحکمه، ج 13، ص 639.
7- میزان­الحکمه، ج 13، ص 639.
8- میزان­الحکمه، ج 13، ص 639.