آیین برنامه سازی سیر و سلوک در قرآن صفحه 78

اقامه فاصلحها و عرف سرعه وحیله فَتَزْوَّدلَها.(1)

خردمندترین مردم، بنده­ای است که خدایش را بشناسد و فرمانش را بپذیرد و دشمن­شناس باشد و از آنها نافرمانی نکند و سرای ماندن و ابدیت را شناسایی کند و برای آن ره توشه بر­دارد. حال آیا چنین خردمندانی، عارفان الهی نیستند؟ به همین وزان است که امام کاظم علیه السلام آیه «إِنَّ فِی ذلِک لَذکرَی لِمَن کانَ لَهُ قَلْبٌ»(2) را به «عقل» و «آتَینَا لُقْمَانَ الْحِکمَهَ»(3) را به «فهم و عقل» تفسیر می کند.(4) بنابراین، باید دانست که عقل و عقلانیت و اعتدال و اقتصاد، یکی از مبانی مهم قرآنی _ ولایی در سیر و سلوک معنوی یا معنویت­گرایی است و هر عرفان و پدیده نوظهور معناگرایی که با عقل و خرد در تعارض است یا در جهت عقل­ستیزی و عقل­زدایی حرکت می­کند و به نام عشق، با عقل سَرِ ناسازگاری دارد، عرفان و معناگرایی صائب و صادق نیست؛ چه اینکه اوج عشق، عقلِ بَرین است و نقطه نهایی کمالِ وجودی انسان، در عقلانیت رحمانی و الهی ظهور می­کند. البته مراتب، قلمرو و گستره هر کدام محفوظ است، ولی در اوج عرفان، عقل به عِقال عشق درمی­آید و صبغه و سیاق عرفانی می­یابد و هم­گرایی دارند، نه واگرایی و نیز متعاضدند، نه متضاد.

1- میزان الحکمه، ج 8، ص 3900، ح 1496.
2- نک: ق: 37.
3- نک: لقمان: 12.
4- الکافی، ج 1، ص 16، ح 12؛ تحف­العقول، ص 385.