ثواب الاعمال و عقاب الاعمال صفحه 5

عبارت از «بیم» و «امید» است در هر کس حاصل شود، خود بزرگترین عامل ترقّی و تعالی و رشد و شکوفائی استعدادات خداداد او خواهد بود، و شاید یکی از اسرار مخلوق و موجود بودن بهشت و جهنّم هم اکنون، همین باشد که خود آیتی از آیات الهی است و بر علم و حکمتش دلالت میکند.

در خبر است که سرور آدمیان امیر مؤمنان علیه السّلام در کلامی، بدین مضمون اشاره فرمودند که «خداوند

سبحان چون خلق را بیافرید چنان خواست که از نقص به کمال روند و در آداب و فضائل اخلاقی بمقامی شریف و پایه ای بلند و ارجمند رسند، او میدانست که آنان به کمال مطلوب نرسند جز بآن که آنچه مفید برای ایشانست و آنچه مضرّ، همه را بآنها بیاموزد، و آموختن جز به امر و نهی ممکن نباشد و امر و نهی نیز جز با وعد و وعید راست نیاید، و وعد و وعید جز با تشویق و تهدید صورت نپذیرد، و تشویق جز بدان چه دل بدان خواهانست و دیده از آن کامیاب نخواهد بود، و تهدید بر خلاف آن.

سپس مخلوق را در این جهان منزل داد و پاره ای از لذّات را بآنها بنمود تا بر لذّات پاک آخرت که بهشت است راه یابند، و پاره ای از رنجها و محنتها را در این جهان بایشان نشان داد تا بدین وسیله بر آلام و ناراحتیها و گرفتاریهای آن جهان که عبارت از دوزخ است پی برند و از این عذاب موقّت بر آن عذاب ابدی استدلال کنند، و از این رو است که لذّات این جهان همیشه با سختی و رنج توأم است و خوشی و سرورش با اندوه و غم همعنان «1»»- ا ه.

(1) نقل است که جاحظ که خود یکی از دانشمندان متعصب اهل سنت است چون این کلام را از امیر المؤمنین علیه السلام در نوشته ای دید، گفت: «هو جماع الکلام الّذی دونه النّاس فی کتبهم و تحاوروا بینهم» سپس کلام او به أبی علیّ جبّائی رسید، گفت: جاحظ راست گفته بدون کم و زیاد. و معنی کلام جاحظ اینست که این

سخن حاوی است آنچه را که تاکنون از معارف نوشته اند و آنچه را که بین خود گفتگو می کنند.