اخلاق در قرآن جلد 3 صفحه 269

اعمال خصومت یا تعصب و لجاج و برتری جویی و خودنمایی و اظهار فضل در برابر دیگران است.

این تقسیم بندی در آیات قرآن نیز منعکس است آنجا که می فرماید: «و لا تُجادِلُوا اهْلَ الْکِتابِ الَّا بِالَّتی هِیَ احْسَنُ؛ با اهل کتاب (یهود و انصاری) جز به طریقی که نیکوتر است مجادله نکنید». (عنکبوت- 48).

و در جای دیگر می فرماید: «وَ جادِلْهُمْ بِالَّتی هِیَ احْسَنُ؛ و با روشی نیکوتر با آنها مجادله و مناظره کن». (نحل- 125).

و در جای دیگر در

نکوهش جمعی از کافران می فرماید: «یُجادِلُونَکَ فِی الْحَقِ بَعْدَما تَبَیَّنَ؛ با این که حق برای آنها روشن شده باز با تو مجادله می کنند». (انفال- 6).

و در مورد مراء مثبت در داستان «اصحاب کهف» و تعداد آنها می فرماید: «فَلا تُمارِ فیهِمْ الَّا مِراءً ظاهِراً؛ پس درباره تعداد آنها جز مبارزه منطقی توأم با استدلال نداشته باش». (کهف- 22).

و در مورد مراء منفی می فرماید: «الا انَّ الَّذِینَ یُمارُونَ فِی السَّاعَهِ لَفی ضَلالٍ بَعیدٍ؛ آگاه باشید آنها که در قیامت تردید می کنند و با لجاج و عناد به محاجّه می پردازند در گمراهی عمیقی هستند». (شوری- 18).

و تقسیمات دیگری نیز بر حسب افرادی که در طرف مقابل قرار دارند و مسایلی که در آن جدال و مراء می شود دارند.

از جمله طرف مناظره انسان باید انسان فهمیده و عاقلی باشد که بتوان از طریق مناظره منطقی بر علوم او دست یافت، همان گونه که در وصیت امیر مؤمنان علی علیه السلام آمده است: «دَعِ الْمُماراتِ وَ مُجاراتِ مَنْ لا عَقْلَ لَهُ وَ لا عِلْمَ؛ گفتگو و مناظره را با کسی که نه عقل دارد و نه علم رها کن». «1»

و شخص مناظره کننده باید انسان آگاهی باشد، چرا که اگر افراد ناآگاه به عنوان دفاع از حق به میدان بیایند و بر اثر ضعف معلومات شکست بخورند، آیین حق ضایع می شود، لذا در حدیثی می خوانیم که محمد بن عبد الله معروف به طیّار به