اخلاق در قرآن جلد 3 صفحه 326

تخریب آنان است. با این اشاره به قرآن مجید باز می گردیم.

تنها آیه ای که در قرآن مجید با صراحت نهی از تجسّس می کند آیه 12 سوره حجرات است می فرماید:

«یا ایُّهَا الَّذِینَ آمَنَوا اجْتَنِبُوا کَثِیْراً مِنَ الظَّنِ انَّ بَعْضَ الظَّنَّ اثْمٌ وَ لا تَجَسَّسُوا وَ لایَغْتَبْ بَعْضُکُم بَعْضاً؛ ای کسانی که ایمان آورده اید از بسیاری از گمان ها بپرهیزید چرا که پاره ای از گمان ها گناه است و (در کار دیگران) تجسّس نکنید، و یکدیگر را غیبت ننماید ..».

همان گونه که در بحث غیبت و سوءظن نیز اشاره شده، آیه شریفه فوق از سه چیز نهی می کند که در واقع علت و معلول یکدیگرند، نخست از گمان بد که سرچشمه تجسّس می شود، سپس از تجسّس که سبب آگاهی بر عیوب پنهانی مردم و غیبت آنان می گردد.

همان گونه که در بالا اشاره شد «تجسّس» بار منفی دارد و معمولًا در مواردی گفته می شود که یک کار غیر اخلاقی صورت می گیرد. ولی «تجسّس» در جایی به کار می رود که انسان در جستجوی شی ء مطلوبی باشد. چنانکه در داستان «یوسف» علیه السلام می خوانیم که

«یعقوب» به فرزندانش دستور داد: «یا بُنَیَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ یُوسُفَ وَ اخِیْهِ وَ لا تَیْئَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ؛ ای فرزندان من بروید و از (گم شده های من) یوسف و برادرش جستجو کنید و از رحمت الهی مأیوس نشوید». «1»

بعضی نیز گفته اند: تحسّس به معنی گوش دادن مخفیانه یا استراق سمع نسبت به سخنان دیگران است در حالی که تجسّس، جستجوی عملی از اسرار و عیوب دیگران می باشد.

این نکته قابل توجه است که نهی از تجسّس در آیه سوره حجرات، هیچ قید و شرطی ندارد، و این نشان می دهد اصل بر حرمت تجسّس به عنوان یک قاعده کلی است، و اگر در شرایط خاصی به خاطر اهداف مهمتری مجاز شمرده شود، عنوان استثناء خواهد داشت.