تربیت آرمانی گذری بر اهداف، راهبردها و شیوه های تربیتی با الهام از سیره ی استاد علامه ی کرباسچیان و استاد روزبه(رحمهاالله) صفحه 101
- پیشگفتار 1
- تقدیم به 1
- لزوم محافظت خود و اطرافیان عذاب الهی 2
- مقدمه 2
- حساسیت مضاعف وظیفه ی تربیت در ایام غیبت 5
- مقدمه 10
- بخش اول: اهداف و تعریف تربیت 10
- فصل اول: حقوق فرزندان 10
- 1-1) آموزش اخلاق، احکام و اعتقادات 11
- 1) برخی از حقوق فرزندان 11
- برخی حقوق فرزندان پسر 13
- اشاره 15
- 3-1) برخی حقوق فرزندان دختر 15
- 1-3-1) حق ساکن نکردن دختر در طبقات بالای منزل 15
- 2-3-1) حق ازدواج به موقع 16
- فصل دوم: تعلیم الهی والدین به فرزندان 20
- مقدمه 20
- 1) قرآن و اصول عقاید 21
- 2) تولی و تبری؛ لازمه ی ولایت 24
- 3) آموزش احکام 25
- اشاره 25
- اشاره 26
- 1-3) احکام عبادات 26
- 1-1-3) آموزش بسم الله الرّحمن الرَّحیم 26
- 2-1-3) اهتمام به نماز فرزندان 28
- 3-1-3) تسبیحات حضرت زهرا (علیهاالسلام) 33
- 2-3) احکام معاملات 33
- اشاره 34
- 4) اخلاق 34
- 1-4) اخلاق اجتماعی 37
- * صداقت و امانت داری 37
- * تواضع 38
- * احسان به بدهکار 39
- * احترام به والدین 39
- * حسن خلق 40
- * وفای به عهد 41
- 2-4) اخلاق فردی 42
- * شرح صدر 42
- * صبر و شکر 42
- * زهد 43
- * قناعت 44
- * دوری از حسد 45
- * بغض دنیا 45
- * خوف و رجا 46
- فصل سوم: تربیت: نهادینه سازی ارزش ها 47
- مقدمه 47
- 1) تشریح مختصات نهادینه سازی 47
- 1-1) نهادینه ساختن: مستقر کردن 47
- 2-1) طیف بردار بودن نهادینگی 49
- اشاره 49
- 1-2-1) سقف نهادینه شدن 50
- 2-2-1) کف (حدّاقل) نهادینه شدن 52
- بخش دوم: «صیانت» و «فضاسازی» دو راهبرد اصلی تربیت 55
- مقدمه 55
- 2) شتاب باید! 60
- اشاره 62
- فصل دوم: صیانت نفس متربّی 62
- 1) آسیب پذیر بودن انسان در برابر نفس اماره و شیطان 63
- 2) شهوت: مهمّ ترین حجاب عقل 64
- 3) تقوا (پرهیز): مهمّ ترین شاخصه ی صیانت 70
- 4) مراحل تنربیتی اعمال تقوی 73
- اشاره 73
- 1-4) مرحله ی اول: صیانت بیرونی 73
- 2-4) مرحله ی دوم: صیانت درونی 74
- 3-4) نقش آفرینی عنصر «صیانت» و «تقوا» در همه ی مراحل یاد شده 75
- 5) مهمّ ترین عوامل تأثیرگذار در صیانت 76
- اشاره 76
- 1-5) سنّ متربّی 77
- 2-5) میزان حساسیت متربّی در برابر تحریک ها 78
- 3-5) جنس متربّی 79
- الف) فتنه ی نخست در سوره ی یوسف: عشق توجیه پذیر 80
- ب) فتنه ی دوم در سوره ی یوسف: عشق خوش سرانجام! 82
- ج) آموزش نداده سوره ی یوسف به بانوان: توصیه ای عفیفانه و دلسوزانه 84
- د) آموزش سوره ی نور و رویکردهای تقوا محور 84
- 1-4-5) نیاز به صیانت و نفی ناپذیری آن 85
- 4-5) نظارت: ضامن تداوم صیانت 85
- 2-4-5) نظارت و برخی شیوه های آن 86
- 6) یک آفت کمتر، بهتر 87
- اشاره 88
- الف) محیط باز 88
- 7) تربیت در محیط باز، تربیت در محیط بسته 88
- ب) محیط بسته 89
- 8) تربیت در محیط بسته: تربیت گلخانه ای؟ 90
- اشاره 90
- 1-8) «تربیت گلخانه ای» به معنای «نازپرورده کردن متربّی» 90
- 2-8) تربیت گلخانه ای به معنای «صیانت در عین مقاوم سازی» 92
- اشاره 92
- 1-2-8) شرایط آفات و لزوم تناسب آن ها با مقاومت متربّی 94
- 2-2-8) مقاومت: «صیانت درونی» 96
- 3-2-8) قابل جمع نبودن واکسیناسیون با آلوده کردن متربّی 96
- 4-2-8) تحقّق مقاومت عقلانی پس از بلوغ عقلی 99
- 5-2-8) جمع بندی 100
- اشاره 101
- 3-8) علامه ی علوی و «صیانت در عین مقاوم سازی» 101
- 1-3-8) گزینش دقیق دانش آموزان 102
- 2-3-8) گزینش و نظارت دقیق بر معلّمان 103
- 3-3-8) علّامه و صیانت های ریزبینانه 104
- اشاره 105
- 9) پاسخ به چند پرسش پیرامون صیانت 105
- 1-9) محیط های صیانت نشده: باعث کاهش لغزش های فاحش؟ 106
- 2-9) صیانت: تحدید آزادی متربّی؟ 108
- 3-9) تجربه و کاهش خطا 111
- 4-9) صیانت: مایه ی انزوا؟ 115
- 5-9) عقده و فشار: حاصل صیانت؟ 120
- 1) ترسیم مختصات فضاسازی 124
- مقدمه 124
- فصل سوم: فضاسازی دومین راهبرد تربیت عقلانی 124
- اشاره 125
- 2) ارکان فضاسازی 125
- اشاره 125
- 1-2) رکن نخست: شناخت 125
- 1-1-2) شکل شناخت در «کف و سقف نهادینگی ارزش ها» 126
- 2-1-2) فرایند اعطای بینش 127
- 2-2) رکن دوم: عاطفه و احساس 129
- 1-3-2) قوانین و خط قرمزها 133
- 3-2) رکن سوم: قانون و چارچوب 133
- 2-3-2) اصل «حفظ ارتباط» در کنار «رعایت ظرفیت روحی متربّی» 136
- 1-3) بعد اعتقادی 137
- 3) نمونه هایی از فضاسازی در دو بعد اعتقادی و رفتاری 137
- اشاره 137
- 2-3) بعد رفتاری 139
- فصل اوّل: ده روش نخست 143
- مقدمه 143
- 1) جایگزین سازی اشتغالات مثبت 144
- 1-1) بی کاری و به خطر افتادن صیانت 144
- 2-1) اشتغال مثبت و فضاسازی 145
- 2) همدلی و هم زبانی 147
- 1-2) مختصات همدلی و همزبانی 147
- 2-2) گفتگوهای غیررسمی و نتایج صیانتی 148
- 3-2) گفتگوهای غیررسمی و فضاسازی 150
- 1-3) اثر وقت گذاری ویژه در فضاسازی 151
- 3) وقت گذاری ویژه 151
- 2-3) تاکید مربّی علوی بر وقت گذاری ویژه 154
- 1-4) نظارت و حیاانگیزی 156
- 4) مصاحبت و نظارت 156
- 2-4) زیان های محیط رها از نظارت 157
- 5) ابهت و حرمت 160
- 6) ارزیابی و محاسبه 161
- 1-7) آگاهی در عین اعتماد 163
- 7) عکس العمل رازدارانه در برابر خطا 163
- 2-7) عکس العمل طبیب گونه 164
- 1-8) تعریف تشویق و تنبیه 165
- 8) تنبیه و تشویق 165
- اشاره 165
- 2-8) مراتب تشویق و تنبیه با توجّه به میزان عقلانیت متربّی 167
- 3-8) رعایت تدریج در تشویق و تنبیه 170
- 5-8) تشویق و تنبیه و شکار لحظه ها 171
- 4-8) نقش رابطه ی مربّی و متربّی در تاثیرگذاری تشویق و تنبیه 171
- 9) تکرار و تمرین 172
- 10) ایجاد رقابت مثبت در پای بندی به ارزش ها 173
- فصل دوم: ده روش دوم 175
- 1-11) ضرورت خودساختگی مربّی 175
- بخش سوم: شیوه های تربیتی راهبردهای صیانت و فضاسازی 175
- 11) تقیّد مربّی به ارزش ها و خودساختگی او 175
- 2-11) جایگاه خودساختگی مربّی در تربیت آرمانی 176
- 3-11) خودساختگی مربّی علوی 177
- 12) تحسین ارزش ها، تقبیح ضد ارزش ها 178
- 1-12) شیوه های مؤثر تحسین ارزش و تقبیح ضدارزش 178
- 2-12) مبالغه و تاثیر دو چندان تحسین و تقبیح 180
- 13) خوف و رجاء 182
- 14) هویت بخشی از طریق ایجاد احساس تعلق به گروه 183
- 1-15) اصل حفظ ارتباط 188
- 15) ملازمت و اشراف 188
- 2-15) زوایای حفظ ارتباط در طوفان مشکلات 189
- اشاره 191
- الف) نحوه برخورد با نیاز کاذب مشروع 191
- 16) مدیریت بحران در فرض نیاز به درمان 191
- ب) نحوه برخورد با نیاز کاذب نامشروع 192
- 17) آموزش مستقیم 194
- 18) واکسیناسیون 197
- 19) تکریم نفس 198
- 20) توسل و التجا به اهل بیت (علیهم السلام) 203
- اشاره 206
- 1) ماهیت روش فعال 206
- فصل سوم: روش فعال در تربیت آرمانی 206
- 2) عمق و دوام آموخته: دو فایده ی مده ی روش فعال 209
- 1-3) استدلال عقلی بر لزوم تعبد 209
- 3) شرایط اجرای روش فعال در حوزه ی ارزش ها 209
- 2-3) تقیّد به همگرایی 210
- 3-3) لزوم پیش گیری از نقض غرض 211
- 4) نمونه ی استفاده از روش فعال در درس اخلاق مرحوم علّامه کرباسچیان(رحمه الله) 214
- 1-4) تحلیل جلسه ی اوّل کلاس اخلاق مرحوم استاد علّامه (رحمه الله) 214
- 2-4) تحلیل جلسه ی دوم کلاس اخلاق مرحوم استاد علّامه 217
- الف) ترسیم فضای کلی مقاطع سه گانه ی تربیت عقلانی 221
- بخش چهارم: آموزه های وحی برای سه مقطع مهمّ تربیتی 221
- مقدمه 221
- ب) متن و ترجمه ی روایات سه مقطع تربیتی 222
- 1) معنای «سید بودن» متربّی در 7 سال نخست 225
- فصل اول: هفت سال اوّل 225
- اشاره 225
- 2) راه کارهایی برای حفظ رضایت کودک در چارچوب ارزش ها 229
- استدلال 229
- صیانت 229
- تلقین و فضاسازی 230
- 3) معنای «یربی الصبی» و «دَع ابنَک یَلعَب» 232
- 1-4) توصیه های عبادی 233
- 4) توصیه های عبادی - صیالنتی در هفت سال نخست 233
- 2-4) توصیه های صیانتی 237
- فصل دوم: هفت سال دوم 244
- اشاره 244
- 1) تحلیل تربیتی «عبد و خادم» بودن متربّی و تشریح فرایند «القا و تلقین» 244
- اشاره 247
- 2) تحلیل تربیتی «ادب آموزی» در هفت سال دوم 247
- 1-1-2) مظاهر و موقعیت ها 249
- 1-2) معنا و قلمرو ادب 249
- اشاره 249
- 2-1-2) تاثیر و تاثر دریافت های بنیادین و مظاهر ادب 250
- الف) آداب: ناشی از تصدیق حق و شان 250
- ب) رابطه ی فهم درونی و تجلیات مختلف ادب 251
- ج) زمینه سازی رعایت برخی آداب برای آداب دیگر 252
- اشاره 253
- 2-2) رابطه ی ادب با عناصر بنیادین شناخت 253
- 1-2-2) ادب بر مبنای معرفت عقلانی 253
- الف) عقل: ریشه ی آداب 253
- ب) ادب اکتسابی ثمره ی عقل وهبی 256
- 2-2-2) ادب بر مبنای معرفت وحیانی 259
- 3-2) دشواری تقیّد به آداب و لزوم تدبیر برای ایجاد و پای بندی به آنها 262
- 4-2) آموزش آداب بندگی در هفت سال دوم 265
- 3) تعلیم کتاب 267
- فصل سوم: هفت سال سوم 269
- اشاره 269
- 1) «ملازمت و ضمیمه سازی» 269
- اشاره 274
- 1-2) استقلال طلبی متربّی در هفت سال سوم 274
- 2-2) دوست یا دشمن! 274
- 2) استخدام و وزارت 274
- 3-2) مشورت با متربّی 277
- 4-2) مسئولیت های فردی، خانوادگی و اجتماعی 281
- 6-2) واکسیناسیون 282
- 5-2) فراگیری حلال و حرام 282
- 7-2) دشواری تغییر و تحول در متربّی: پس از پایان مقاطع 288
- حسن ختام 290
- الف) لزوم توسل مربّیان و متربّیان به ساحت قدس اهل بیت (علیهم السلام) 290
- ب) اخلاص و تقوا رمز ثمرات و برکات علامه علوی 291
- کتب 295
- فهرست منابع 295
- جزوات و سایت ها 298
اگر این شرایط رعایت شود می توان تربیت در محیط بسته را یک تربیت گلخانه ای امّا موفق ارزیابی کرد. تاکید کردیم که «محیط بسته» یعنی محیطی که از آفات محافظت می شود و مربّی بر آن نظارت و کنترل دارد. این بدان معناست که در مواقع لازم و بی ضرر، مربّی آینده نگری هم بکند و متربّی را با برخی آفات درگیر بنماید. البته با «اعطای بینش»، «تقبیح آفت» و روش های دیگر فضاسازی، باید آفت وارد شده را مدیریت کرد تا متربّی به نحو مطلوبی از آن گذر کند. با گذر از این موج، متربّی در برابر آن آفت، مقاوم می شود و می تواند در برابر ورود آن، «خود نگه دار» و «خود کنترل» باشد.
به این ترتیب ما به محیط کاملاً «ایزوله» و «قرنطینه» قائل نیستیم ولی البته این را به معنای نفی صیانت نمی دانیم. در یک جمله، اگر منظور از تربیت گلخانه ای، «صیانت در عین مقاوم سازی در موقعیت مناسب» باید این بسیار مطلوب است چون هم آفت زدایی می کند و هم مقاوم سازی. البته قید جدی «پرهیز از حرام» را هم نباید از نظر دور داشت و به علاوه باید توجّه داشت که دایره و حوزه ی حلال و حرام را خود شارع تعیین می کند و ساده گیری های سهل انگارانه در این وادی به هیچ وجه مجاز نیست.
3-8) علامه ی علوی و «صیانت در عین مقاوم سازی»
اشاره
چنانکه دیدیم مخالفت علّامه روشن ضمیر با تربیت گلخانه ای، در صورتی بود که آن را تحت عنوان «نازنازی کردن متربّی» معنا کنیم. امّا نکته ی قابل توجّه این است که این بزرگ مرد عرصه ی تربیت، هرگز از صیانت متربّیان در محیط علوی دست بردار نبود و چنانکه دیدیم تذکرات صیانتی را مرتب در گوش والدین دانش آموزانش زمزمه می کرد تا هماهنگی خانه و مدرسه، فرایند تربیت علوی را اثرگذارتر کند. برخی دیگر از جلوه های صیانت ورزی علّامه را می توان در عناوین ذیل پی گرفت: