تربیت آرمانی گذری بر اهداف، راهبردها و شیوه های تربیتی با الهام از سیره ی استاد علامه ی کرباسچیان و استاد روزبه(رحمهاالله) صفحه 254

بر طبق وجدان عقلانی و این فرمایش آسمانی، ادب شکل و سیمای عقل است. فرد مؤدب نخست حسن ادب را در درون خود یافته و خویش را ملزم به آن دانسته است. لذا عقل او در رفتار مؤدبانه اش مجسم می شود.

انسان عاقل حذر دارد که در برابر دیگران از خود رفتار غیرمؤدبانه بروز دهد و چارچوب های عرفی - که مورد تأیی ارزش ها هست - را زیر پا بگذارد. کسی که حدود و شؤون را رعایت نمی کند مسلماً به عقلانیت خود عمل نکرده است. انسان با ادب، به دریافت روشن عقلانی خود ترتیب اثر داده و ادب افزون تر او نشانه ی عقل فروزنده تر وی است. صرفاً عاقل است که حسن ادب را تصدیق می کند و به آن پابناد می شود. پس پای بندی درونی به آداب، ملاک ادب بودن آن هاست.

عمل مؤدب باید حاکی از کشف باشد تا بتوان او را واقعاً مؤدب دانست. ممکن است بتوانیم کودک فاقد عقل را به یک دسته رفتارها پای بند کنیم - و باید هم چنین کنیم - امّا تا وقتی این رفتارها برخاسته از قرارداد است، و پشتوانه ی کشف عقلانی ندارد، مصداق ادب به حساب نمی آید؛ هر چند عرفاً او را مؤدب بدانند.

این مسأله در مورد حیوانات نیز صادق است. چیزی که تحت عنوان «تربیت حیوان» ارائه می شود قطعاً مصداق «تأدیب حیوان» نیست. روش هایی وجود دارد که حیوان را رام کنند و با تمرین به کارهایی عادتش دهند به طوری که مثلاً وقتی صدایی برخیزد بلند شود یا به یک جمله واکنش خاصی نشان دهد. امّا این واکنش ها، واکنش های طبیعی و غریزی هستند. درست است که درجه ای از فهم را برای حیوان اثبات می کنند امّا چنان نیست که مثلاً دم تکان دادن سگ در قبال غذایی که به او داده می شود، ناشی از کشف عقلانی «حسن و لزوم پای بندی به آداب» باشد یا واکنش حیوان به صدای مربّی اش، ناشی از فهم «حسن فرمان برداری از منعم» باشد. به همین خاطر «موعظه پذیری» صرفاً ویژگی انسان عاقل است که در قبال واعظ «ادب» صورت می گیرد. امیرمؤمنان (علیه السلام) می فرمایند: