تربیت آرمانی گذری بر اهداف، راهبردها و شیوه های تربیتی با الهام از سیره ی استاد علامه ی کرباسچیان و استاد روزبه(رحمهاالله) صفحه 256

ب) ادب اکتسابی ثمره ی عقل وهبی

یکی از نکات مهم در تبیین رابطه ی عقل و ادب، این است که: دریافت موهبت عقل از خداوند متعال، به اختیار انسان نیست امّا ادب آموزی بر عکس، امری اکتسابی می باشد. امیرمؤمنان (علیه السلام) می فرمایند:

اَلعُقولُ مَواهِبُ وَ الآدابُ مَکاسِبُ.(1)

عقل ها، موهبت ها [و بخشش هایی از سوی خداوند] هستند و آداب، کسب شدنی اند.

عقل یک موهبت الهی است. نخستین بار که انسان به شناخت عقلانی نائل می شود به اختیار خود به چنین آگاهی نرسیده است. هیچ عاقلی برای این که بفهمد «ظلم قبیح است» در مکتبی زانو نزده است. گزاره های عقلانی، گزاره هایی بدیهی هستند که انسان به برکت موهبت عقل، درکشان می کند و اقرارشان می نماید. برای نیل به شناخت های عقلانی اولیه، نیازی به اکتساب نیست.

اما مصادیق آداب چنین نیستند. چه بسا در مواردی تأمل عاقلانه لازم باشد تا مصداقی از مصادیق ادب برای انسان روشن گردد. برخی از مصادیق ادب نیز از طریق عرف یک جامعه به عاقل منتقل می شوند یا در موارد دیگری لازم است انسان در محضر صاحبان کامل ترین عقول (معصومین (علیهم السلام)) زانو بزند و مصادیق آداب را از ایشان فرا گیرد.

برای فهم بهتر مطلب نمونه ای از آداب شرعی قابل ارائه است. انسان در رابطه ی خود با خداوند متعال، حسن شکر منعم را می یابد. امّا عقل نسبت به چگونگی این شکر در عرصه ی عمل، حکمی ندارد. عاقل به خودی خود نمی فهمد که برای شکر منعم متعال، چه بایذد بکند یا به تعبیر بهتر نمی فهمد که منعم برای شکرگزاری از خود، چه مصداقی را تعیین کرده است. لذا فهم مصداق این ادتب برجسته ی بندگی، با عقل صرف امکان پذیر نیست. عاقل پس از دریافت این حسن، از شارع می شنود که «نماز مصداق

1- کنزالفوائد/1/199.