تربیت آرمانی گذری بر اهداف، راهبردها و شیوه های تربیتی با الهام از سیره ی استاد علامه ی کرباسچیان و استاد روزبه(رحمهاالله) صفحه 262

3-2) دشواری تقیّد به آداب و لزوم تدبیر برای ایجاد و پای بندی به آنها

تا این جا گفته شد که ادب لزوماً متکی به فهم درونی است؛ خواه حاصل کشف عقلانی باشد و خواه نتیجه ی اعطای معرفت وحیانی باشد. البته وقتی خداوند معرفت خود و اولیایش را به عاقل می بخشد او به دلالت عقل، خویشتن را ملزم به رعایت حق آن ها می بیند. بنابراین به نظر دقیق، ریشه ی همه ی آداب به کشف عقلانی باز می گردد. البته فهم نسبت به عظمت حق فرد یا مکان یا زمان، ممکن است با آموختن از معلمان وحی یا اعطای معرفت بی واسطه به دست آید. به هر طریق گام نخست، معرفی حق و شأن طرف مقابل به عاقل است و در گام دوم، عاقل به کشف خود لزوم رعایت آن را درمی یابد.

پس از این که عاقل فهمید لازم است به ادب پای بند باشد تازه عرصه ی کارزاری نو گشوده می شود. چنین نیست که عاقل به محض فهم حسن یا وجوب رعایت ادب، بتواند بدون دغدغه به دلالت عقلانی خود ترتیب اثر دهد. هنگامی که عاقل می خواهد به سنمت رعایت ادب - خصوصاً در عرصه ی ادب بندگی - پیش رود، نفس او به مخالفت می پردازد چون اساساً تمایل نفس جهت گیری به سوی آداب و قیود عقلانی نیست. امیرمؤمنان (علیه السلام) می فرمایند:

نفس سرشته بر سوء ادب است و بنده، مأمور است که پای بند به حسن ادب باشد و نفس در میدان مخالفت، ره می سپرد و بنده تلاش می کند که آن را از خواسته های بدش بازگرداند. پس هنگامی که عنان آن را رها کند در فساد آن شریک است و هر کس نفس خود را در [رسیدن به] هوای نفسش یاری دهد در قتل نفس خود، شریک نفس خود شده است.(1)

مؤدب نشدن به مؤونه نیاز ندارد. اگر انسان، نفس را به حال خود رها کند - در هنگامی که غلبه با عقل و نفس لوامه نیست - بی ادب بار می آید. ادب است که کلفت دارد و با مشقت به دست می آید. این مشقت وقتی خود را بیشتر نشان می دهد که انسان نظری به نفس اماره ی خود داشته باشد. نفس به خودی خود و صرف نظر از عنان کشی

1- مشکاه الأنوار /247.