دائره المعارف طهور: ادب و اخلاق صفحه 1574

آنان که پای منبر امام علی (ع) می نشستند، سخت تحت تأثیر قرار می گرفتند، مواعظ وی دلها را می لرزانید و اشکها را جاری می ساخت، همام یکی از اصحاب پرهیزکار امیرالمؤمنین- از ایشان درخواست کرد که متقین را برای او توصیف نمایند. حضرتش از این امر طفره رفت. لکن همام اصرار بسیار نمود، تا آنکه حضرت لب به سخن گشود. وقتی که علی (ع) این خطابه را القا کرد بدنها لرزید، اشکها جاری شد، دلها به طپش افتاد!، اما همام راضی نمی شود بلکه آتش شوقش تیزتر می گردد، بیشتر اصرار می کند و او را سوگند می دهد. علی شروع به سخن کرد، بیش از یکصد ویژگی صفت در این ترسیم گنجانیده و هنوز ادامه داشت اما هر چه سخن علی ادامه می یافت و اوج می گرفت ضربان قلب همام بیشتر می شد و روح متلاطمش متلاطمتر می گشت و مانند مرغ محبوسی می خواست قفس تن را بشکند، ناگهان فریاد هولناکی جمع شنوندگان را متوجه خود کرد، فریاد کننده کسی جز همام نبود، وقتی که بر بالینش رسیدند قالب تهی کرده و جان به جان آفرین تسلیم کرده بود. علی فرمود: من از همین می ترسیدم .

این خطبه، همچون آئینه ایست پیش روی مؤمنین، تا خود را با معیارهای متقین مقایسه کنند. خطبه، با ذکر مقدمه کوتاهی پیرامون استغناء حق تعالی از آفرینش خلق، و این که نه معصیت هیچ بنده ای برای خداوند ضرر دارد، و نه طاعت هیچکس منفعتی برای حق تعالی می آورد، آغاز می شود. سپس خطبه چنین ادامه می یابد: «فالمتقون فیها هم أهل الفضائل». تعبیر خاص حضرت (هم أهل الفضائل) می رساند که «فقط آنهائی دارای فضیلت اند که متقی باشند». در بینش اسلامی اساس فضیلت و برتری، تقوی است: نه نژاد و نه زبان و نه قومیت، هیچیک ملاک برتری نیست. در نماز هم ما نمی گوئیم السلام علینا و علی ایرانیها بلکه می گوئیم السلام علینا و علی عبادالله الصالحین.