دائره المعارف طهور: ادب و اخلاق صفحه 1702

سومین آیه مورد بحث که بخش کوچکی از طولانی ترین آیه قرآن (آیه 282 بقره ) است بعد از یک سلسله دستورات گوناگون می فرماید: «تقوای الهی پیشه کنید و خداوند به شما تعلیم می دهد». «قرطبی» در تفسیر خود می گوید: این یک وعده الهی است که هرکس تقوی پیشه کند خدا به او تعلیم می دهد، یعنی در قلبش نوری قرار می دهد که آنچه به او القاء می شود درک می نماید. هرگز معنی این سخن آن نیست که ما به سراغ تحصیل علم و دانش نرویم و بگوئیم تقوی و تهذیب نفس کافی است، همانگونه که بعضی از صوفیه یا افراد منحرف دیگری مانند آنها گفته اند، بلکه هدف آن است که تقوی زمینه را برای کسب علم و دانش راستین آماده می کند، درست مانند سرزمین شیرین و آماده ای برای پاشیدن هرگونه بذر. درست است که در این آیه، جمله «و اتقوا الله» و جمله «یعلمکم الله» به صورت شرط و جزا ذکر نشده است و همین سبب گردیده که بعضی استفاده رابطه علم و تقوی را از این آیه انکار کننده، ولی قرار گرفتن این دو در کنار یکدیگر بدون شک بی حساب نیست، و اشاره ای به رابطه ای این دو با یکدیگر دارد زیرا درغیر این صورت انسجام جمله های آیه زیر سوال خواهد رفت.

در چهارمین و آخرین آیه بار دیگر رابطه تقوی و معرفت به وضوح نشان داده شده است، زیرا برای کسانی که تقوای الهی پیشه کنند و ایمان به رسول الله بیاورند سه پاداش بیان فرمود: نخست اینکه خداوند دو سهم و نصیب از رحمتش به چنین افراد می بخشد، سهمی به خاطر ایمان، و سهمی به خاطر تقوی، و یا سهمی به خاطر ایمان به انبیاء پیشین و سهمی به خاطر ایمان به پیغمبر اسلام(ص) زیرا با اینکه مخاطب در آیه مومنانند به آنها دستور می دهد به رسول خدا (ص) ایمان بیاورید و شأن نزول آیه نشان می دهد که درباره گروهی از اهل کتاب و مسیحیان حبشه است که قرآن را شنیدند و به پیامبر اسلام(ص) ایمان آوردند. دیگر اینکه خداوند این ایمان و تقوی را نوری برای آنها قرار می دهد که راه خود را به وسیله آن باز کنند (و یجعل لکم نورا تمشون به) گرچه بعضی خواسته اند مفهوم آیه را مقید کرده و اشاره به نوری بدانند که در صحنه قیامت در پیشاپیش مومنان و طرف راست آنها حرکت می کند همان گونه که در آیه12 سوره حدید آمده است (یوم تری المومنین و المومنات یسعی نورهم بین ایدیهم و بایمانهم) ولی هیچ گونه دلیلی بر این تقیید در آیه مورد بحث نیست، بلکه مفهوم آن همانگونه که در تفسیر المیزان نیز آمده است مفهوم گسترده ای از دنیا و آخرت را شامل می شود، و به این ترتیب نشان می دهد که در میان «تقوی» و «روشن بینی» رابطه نیرومندی است، دیگر اینکه گناهان آنها را در پرتو ایمان و تقوی می بخشد و مشمول رحمت خاصش می سازد ( و یغفرلکم و الله غفور رحیم).