شرح دعای مکارم الاخلاق صفحه 51

مختلف می تواند مطرح باشد، به طوری که به تعبیر امیرالمؤمنین علیه السلام :

«استدراک فساد النّفس من أنفع التحقیق.»(1)

«جبرانِ تباهیِ نفس، در شمار سودمندترین انواع تحقیق (استوار سازی حقایق در درون) است.»

باید بدانیم که این نفس، مرکب سرکشی است تا جایی که :

«إنَّ نفسکَ مطیّتک. ان أجهدتها قتلتها و إن رفقت بها ابقیتها.»(2)

«به راستی! نفس تو، مرکب توست. اگر با آن بجنگی، آن را کشته ای. و اگر با آن مدارا کنی، نگاهش داشته ای.»

این اسب سرکش هیچ گاه پیری ندارد و فرتوت نمی شود، گرچه جسم انسان ناتوان و پیر و فرتوت گردد. و بسیار مرکب بدی است تا جایی که :

«فبئس المطیه الّتی امتطت نفسی مِن هواها، فواهاً لها لما سوّلت لها ظنونها و مُناها، و تبّآ لها لجرأتها علی سیّدها و مولاها.»(3)

«بَد مرکبی است آنچه نفس من به خواسته اش بر آن سوار شد. وای بر آن، بدانچه گمان ها و آرزوهایش برایش آراست. و هلاک باد، که چگونه بر سرور و مولای خود جرأت ورزید.»

گفتیم که این مرکب سرکش همواره جوان است :

«نفس ابن آدم شابّه و لو التفت ترقوتاه من الکبر، إلّا مَن امتحن الله قلبه للتّقوی، و قلیل ما هم.»(4)

«نفس فرزند آدم، جوان می ماند، گرچه استخوان هایش، از سالخوردگی به هم نزدیک شود؛ مگر کسانی که خداوند، دلهای آنها را به تقوا بیازماید، که شمار آنان اندک است.»

و باز می خوانیم که :

«العلم قائد و العمل سائق و النّفس حرون»(5)

«علم، زمامدار است؛ عمل، سوارکار و نفس، اسب سرکش.»

و در پایان بدانیم که :

«إنَّ النَّفس لجوهره ثمینه. من صانها رفعها و من ابتذلها وضعها»(6)

1- میزان الحکمه: ح 20195.
2- همان: ح 20180.
3- دعای صباح، امام علی علیه السلام .
4- رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم ، میزان الحکمه: ح 20261.
5- رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم ، بحارالأنوار :77 174.
6- علی علیه السلام ، میزان الحکمه: 20153، به نقل از غرر.